تاریخ:
هشدار تعزیرات به عرضه نکردن کالا به قصد گرانفروشی 
درس هشتاد و سه
کهنه سازی برنامه ریزی شده؛ آیا خرید دوباره واقعا انتخاب ماست؟
همین تناقض ساده، ما را به یکی از بحث برانگیزترین مفاهیم تاریخ اقتصاد مصرف می رساند: Planned Obsolescence / «کهنه سازی برنامه ریزی شده» یا کهنگی عمدی.
عصر ایران ؛ مدرسه کار و کسب- فرض کنید شرکتی محصولی بسازد که 20 سال بدون دردسر کار کند. برای مشتری، این تقریبا بهترین اتفاق ممکن است؛ اما برای شرکتی که درآمدش از فروش مداوم همان محصول تامین می شود، ماجرا چندان ایده آل نیست.
اگر مشتری امروز یک محصول بخرد و تا دو دهه آینده نیازی به تعویض آن نداشته باشد، شرکت باید برای فروش بعدی مدت بسیار طولانی منتظر بماند.
همین تناقض ساده، ما را به یکی از بحث برانگیزترین مفاهیم تاریخ اقتصاد مصرف می رساند: Planned Obsolescence / «کهنه سازی برنامه ریزی شده» یا کهنگی عمدی.
این اصطلاح به مجموعه ای از روش ها گفته می شود که باعث می شوند یک محصول زودتر از آنچه از نظر فنی یا اقتصادی ممکن است، قدیمی، نامطلوب یا غیرقابل استفاده شود. این اتفاق همیشه به معنای خراب کردن عمدی محصول نیست. گاهی محصول از نظر فنی کاملا سالم است، اما شرکت با تغییر نرم افزار، طراحی، امکانات یا حتی تصور مصرف کننده از «محصول جدید»، عمر اقتصادی آن را کوتاه می کند.
داستان این ایده، نزدیک به یک قرن قدمت دارد و یکی از مشهورترین فصل های آن با یک لامپ ساده آغاز می شود.
وقتی دوام زیاد به مشکل تبدیل شد
در دهه 1920، تولیدکنندگان بزرگ لامپ با یک مشکل عجیب روبه رو بودند: لامپ هایشان بیش از حد دوام می آوردند.
در آن زمان برخی لامپ های رشته ای می توانستند حدود 1500 تا 2500 ساعت کار کنند. از دید مشتری، عمر بیشتر یک مزیت بزرگ بود؛ اما از دید تولیدکننده، هر لامپی که مدت بیشتری روشن می ماند، یعنی یک خرید کمتر در آینده.
در دسامبر 1924، نمایندگان تعدادی از بزرگ ترین شرکت های صنعت روشنایی در ژنو گرد هم آمدند. چند هفته بعد، در 15 ژانویه 1925، سازمانی با نام Phoebus S.A به صورت رسمی در ژنو تشکیل شد که بعدها به نام کارتل فوبوس (Phoebus Cartel) شناخته شد. در میان شرکت های مرتبط با آن نام هایی مانند اوسرام، فیلیپس، تونگرام و مجموعه جنرال الکتریک دیده می شد.
هدف کارتل فقط محدود کردن عمر لامپ نبود. اعضا بازارهای جغرافیایی و تولید را نیز هماهنگ می کردند؛ اما چیزی که فوبوس را به یکی از مشهورترین نمونه های تاریخی کهنه سازی برنامه ریزی شده تبدیل کرد، تلاش برای استاندارد کردن عمر لامپ ها در حدود 1000 ساعت بود.
یعنی صنعت به جای اینکه صرفا برای ساخت لامپی با عمر بیشتر رقابت کند، به سمت ایجاد استانداردی رفت که عمر محصول را محدود می کرد. حتی برای نظارت بر کیفیت و عمر لامپ ها، نمونه هایی از محصولات کارخانه ها آزمایش می شد و در اسناد تاریخی، جریمه هایی برای تولید لامپ هایی که از عمر تعیین شده فراتر می رفتند ثبت شده است.
البته این داستان یک نکته ظریف هم دارد که نباید از آن عبور کرد. عمر کوتاه تر لزوما از نظر فنی به معنای «محصول بدتر» نیست؛ افزایش طول عمر لامپ با روشنایی، دما و بازده آن ارتباط داشت و خود صنعت استدلال هایی فنی برای استاندارد 1000 ساعت داشت. با این حال، اسناد و بررسی های تاریخی نشان می دهند که افزایش فروش و سود نیز انگیزه مهمی برای این سیاست بوده است.
به همین دلیل، فوبوس به نماد تاریخی این پرسش تبدیل شد:
اگر بتوان محصولی را طوری ساخت که بیشتر دوام بیاورد، آیا همیشه منطقی است آن را با بیشترین عمر ممکن تولید کنیم؟
کهنه سازی فقط خراب کردن محصول نیست
وقتی درباره Planned Obsolescence / «کهنه سازی برنامه ریزی شده صحبت می کنیم، نباید تصور کنیم شرکت ها لزوما یک قطعه مخفی داخل محصول قرار می دهند تا دقیقا در روز مشخصی خراب شود. این تصویر بیش از حد ساده است.
کهنه سازی می تواند شکل های مختلفی داشته باشد:
عمر فیزیکی
واضح ترین حالت، کاهش عمر مفید یک محصول است.
اگر محصولی به جای 15 سال، عملا 7 سال دوام بیاورد، مشتری زودتر به بازار بازمی گردد. البته تشخیص اینکه کاهش عمر نتیجه طراحی عمدی بوده یا حاصل تصمیم های مهندسی، کاهش هزینه، شرایط استفاده یا عوامل دیگر، همیشه ساده نیست. به همین دلیل، هر محصول کم دوام را نمی توان به Planned Obsolescence نسبت داد.
تعمیر دشوار
گاهی محصول خراب نمی شود؛ بلکه تعمیر آن دشوار می شود.
اگر تعویض یک قطعه کوچک نیازمند ابزار خاص، باز کردن بخش بزرگی از دستگاه یا مراجعه به مرکز خدمات اختصاصی باشد، هزینه تعمیر بالا می رود. در چنین شرایطی ممکن است مشتری به این نتیجه برسد که خرید محصول جدید به صرفه تر از تعمیر محصول فعلی است. اینجا محصول از نظر فنی هنوز قابل استفاده است، اما عمر اقتصادی آن کوتاه شده است.
نرم افزار
این بخش در عصر گوشی های هوشمند اهمیت بسیار بیشتری یافته است.
فرض کنید گوشی شما از نظر سخت افزاری سالم است. صفحه نمایش، دوربین و باتری هنوز کار می کنند، اما دیگر به روزرسانی نرم افزاری دریافت نمی کند یا برخی برنامه ها روی نسخه قدیمی سیستم عامل اجرا نمی شوند. گوشی خراب نشده است اما دنیای اطراف آن تغییر کرده است.
در نتیجه، دستگاهی که از نظر فیزیکی می توانست سال ها کار کند، ممکن است از نظر نرم افزاری خیلی زودتر از چرخه استفاده خارج شود.
اتحادیه اروپا دقیقا به همین دلیل در مقررات جدید خود برای گوشی های هوشمند و تبلت ها، الزاماتی درباره تعمیرپذیری، دسترسی به قطعات یدکی و پشتیبانی نرم افزاری وضع کرده است. از 20 ژوئن 2025 این مقررات برای محصولات مشمول در بازار اتحادیه اروپا اجرا شد و برای برخی قطعات، دسترسی طولانی مدت و برای سیستم عامل نیز حداقل دوره مشخصی از ارتقا در نظر گرفته شده است.
وقتی محصول سالم است اما «قدیمی» به نظر می رسد
یکی از جالب ترین انواع کهنه سازی، حتی به خرابی محصول هم نیاز ندارد. تصور کنید گوشی شما کاملا سالم است.
همه برنامه های مورد نیازتان را اجرا می کند، دوربینش خوب است و باتری آن نیز هنوز قابل قبول است. سپس شرکت مدل جدید را معرفی می کند. دوربین بهتر شده، لبه ها باریک تر شده اند، رنگ های جدید آمده و چند قابلیت تازه اضافه شده است. گوشی شما هیچ تغییری نکرده است اما ناگهان قدیمی به نظر می رسد.
این همان جایی است که Planned Obsolescence با روانشناسی مصرف کننده و بازاریابی تلاقی پیدا می کند.
شرکت مجبور نیست محصول قبلی را خراب کند. کافی است محصول جدید را به عنوان نسل بعدی، مدرن تر و جذاب تر معرفی کند. در این حالت، «جدید بودن» خودش تبدیل به یک ویژگی قابل فروش می شود. شاید اشتیاق به تعویض گوشی آیفون اپل یکی از همین موارد باشد.
صنعت مد این بازی را بهتر از همه می شناسد
برای دیدن این پدیده حتی نیازی به فناوری نداریم. یک لباس می تواند کاملا سالم باشد اما دیگر مد روز نباشد. رنگ، فرم، الگو و سبک تغییر می کند و ناگهان چیزی که سال گذشته جذاب بود، قدیمی به نظر می رسد. در اینجا محصول به پایان عمر فنی خود نرسیده است. عمر روانی آن تمام شده است.
این مدل از کسب و کار برای شرکت ها جذاب است، زیرا لازم نیست محصول قبلی واقعا خراب شود. کافی است مصرف کننده احساس کند زمان خرید محصول جدید رسیده است.
خودروها و اقتصاد «مدل جدید»
صنعت خودرو نیز نمونه جالبی از همین منطق ارائه می دهد.
یک خودرو می تواند سال ها بدون مشکل جدی کار کند، اما هر سال مدل های تازه با طراحی جدید، نمایشگرهای بزرگ تر، سامانه های کمک راننده و امکانات بیشتر وارد بازار می شوند. خودروی قبلی ناگهان خراب نشده است. اما در بازار، نسل قبلی محسوب می شود.
این مسئله برای خودروسازان اهمیت زیادی دارد، زیرا فروش خودرو فقط یک معامله نیست. خدمات پس از فروش، قطعات، تعمیرات، لوازم جانبی و مهم تر از همه، چرخه تعویض خودرو نیز بخشی از اقتصاد این صنعت هستند.
بنابراین «مدل جدید» فقط یک محصول تازه نیست؛ ابزاری برای فعال نگه داشتن چرخه خرید است.
چرا شرکت ها اصلا به چنین چیزی نیاز دارند؟
در اقتصاد شرکت ها، رشد به فروش بیشتر وابسته است. اگر محصولی بسیار بادوام باشد، مشتری دیرتر برای خرید دوباره برمی گردد و همین جا تضاد میان منافع مصرف کننده و تولیدکننده شکل می گیرد. البته راه حل لزوما خراب کردن محصول نیست؛ شرکت می تواند با عرضه نسل جدیدی که واقعا بهتر و کاربردی تر است، مشتری را به خرید دوباره ترغیب کند. مسئله زمانی بحث برانگیز می شود که عمر اقتصادی محصول عمدا کوتاه تر از عمر فنی آن باشد.
یک راه دیگر هم وجود دارد
دوام محصول لزوما دشمن درآمد نیست. شرکت می تواند از تعمیر، قطعات یدکی، ارتقا، نرم افزار و خدمات پس از فروش درآمد کسب کند و حتی تعمیرپذیری را به مزیت رقابتی تبدیل کند. به همین دلیل، اتحادیه اروپا نیز در سال های اخیر قوانینی برای افزایش تعمیرپذیری و دسترسی به قطعات یدکی و پشتیبانی نرم افزاری وضع کرده است.
آیا Planned Obsolescence همیشه بد است؟
نه. هر محصولی که زود قدیمی می شود، لزوما قربانی کهنه سازی برنامه ریزی شده نیست. فناوری پیشرفت می کند، نیاز مصرف کننده تغییر می کند و محصولات جدید ممکن است واقعا ارزش بیشتری داشته باشند. مسئله زمانی ایجاد می شود که شرکت عمدا عمر محصول را کوتاه کند تا مشتری مجبور شود زودتر سراغ محصول جدید برود.
از طرف دیگر، دوام بیشتر لزوما به معنی سود کمتر نیست. شرکت ها می توانند از تعمیر، قطعات یدکی، ارتقا و خدمات درآمد کسب کنند. در چنین مدلی، محصول بادوام حتی می تواند به مزیت رقابتی تبدیل شود؛ چون مشتری می داند محصولی خریده که سال ها قابل استفاده و تعمیر است و همین اعتماد می تواند او را برای خرید محصولات بعدی همان برند حفظ کند.
لینک کوتاه: کپی لینک
سازمان ملل خواستار آتشبس فوری در اوکراین شد شکست پرسپولیس در تبریز پس از ۷ سال؛ دو رکورد تاریخی سرخها شکست آمریکا ، سوریه و هیئت التحریر الشام را از فهرست تروریستی خارج کرد اقدام تازه ترکیه برای جذب گردشگر ضرب و جرح شهروند، مأموران شهرداری زنجان را به دادسرا کشاند فولاد ۳ - صنعت نفت صفر؛ پیروزی قاطع در دربی خوزستان کهنه سازی برنامه ریزی شده؛ آیا خرید دوباره واقعا انتخاب ماست؟ فرماندهان نظامی یمن خطاب به عربستان: موازنه قدرت تغییر کرده و معادلات جدیدی حاکم است پزشکیان: زور و قلدری آمریکا راهگشا نیست تارتار: پرسپولیس مقابل تراکتور کمتجربه بود و تاوانش را داد تحول در روابط کار؛ از صیانت از جان کارگران تا هوشمندسازی نظارت و تقویت تشکلها دیدار فرمانده ارتش پاکستان با پزشکیان (عکس) پایان سه بازی همزمان لیگ برتر؛ کامبک دیرهنگام پیکان و برد فجر سپاسی گلگهر با برد پرگل مقابل چادرملو سه امتیاز خانگی را گرفت پوردهقان، نماینده مجلس: سکوت دولت و نیروی انتظامی و مسکوت گذاشتن موتورسواری زنان باعث خسارات مالی و متاسفانه جانی شده است