سایه سنگین آپنه بر سلامت: علائم / تشخیص/ دلایل و موارد خطرساز/ عوامل افزایشی/ پیشگیری/ روش های درمانی

عصر ایران - آپنه خواب یک اختلال شایع است که طی آن، نفس کشیدن فرد در طول خواب بارها قطع و دوباره وصل می شود. این اتفاق مانع از رسیدن اکسیژن کافی به بدن خواهد شد. اگر دیگران به شما می گویند که هنگام خواب خرناس می کشید یا نفس تان بالا نمی آید، بهتر است با پزشک مشورت کنید. همچنین، تجربه علائم بی کیفیت بودن خواب - مانند خواب آلودگی مفرط در طول روز - می تواند نشانه ای از ضرورت مراجعه به یک پزشک متخصص باشد.

به طور کلی، آپنه خواب به دو دسته تقسیم می شود:

آپنه خواب انسدادی: این اختلال زمانی رخ می دهد که مجرای تنفسی فوقانی در طول خواب بارها مسدود شود. این انسداد، جریان هوا را کاهش داده یا به طور کامل متوقف می کند. آپنه انسدادی شایع ترین نوع این بیماری است و عواملی مانند چاقی، بزرگی لوزه ها یا تغییرات هورمونی با تنگ کردن مجرای تنفسی، خطر ابتلا به آن را افزایش می دهند.

آپنه خواب مرکزی: این حالت زمانی اتفاق می افتد که مغز پیام های لازم برای فرمان تنفس را صادر نمی کند. بیماری هایی که کنترل مغز بر مجاری هوایی و عضلات قفسه سینه را مختل می کنند، عامل اصلی این نوع آپنه هستند.

تشخیص این عارضه معمولا از طریق «تست خواب» انجام می شود. استفاده از دستگاه های کمک تنفسی - مانند دستگاه فشار مثبت مداوم هوا (CPAP) - و اصلاح سبک زندگی، از روش های اصلی درمان به شمار می روند. در صورت عدم پاسخ دهی به این روش ها، ممکن است پزشک برای رفع عامل اصلی انسداد، گزینه جراحی را پیشنهاد دهد.

عدم تشخیص و درمان به موقع آپنه خواب، محرومیت از خواب باکیفیت را به همراه دارد که منجر به افت تمرکز، اختلال در تصمیم گیری، مشکلات حافظه و عدم کنترل رفتار می شود. افزون بر این، آپنه درمان نشده خطر بروز سکته مغزی، حمله قلبی و سایر بیماری های جدی را به شدت افزایش می دهد.

نشانه و علائم آپنه خواب

برخی از علائم این عارضه در زمان خواب رخ می دهند و ممکن است خود فرد تا زمانی که دیگران به او اطلاع ندهند، از آن ها بی خبر باشد:

قطع و وصل شدن متوالی تنفس

خرناس های بلند و مداوم (شایع تر در مردان)

حالت خفگی یا نفس نفس زدن برای دریافت هوا

علائمی که خود فرد می تواند در طول روز یا هنگام بیداری متوجه آن ها شود عبارت اند از:

خواب آلودگی و خستگی مفرط در طول روز (که به افت یادگیری، کاهش تمرکز و کندی زمان واکنش می انجامد)

خشکی دهان

خستگی مزمن (شایع تر در زنان)

سردرد (شایع تر در زنان)

بی خوابی (شایع تر در زنان)

اختلالات جنسی یا کاهش میل جنسی

بیداری های مکرر در طول شب برای ادرار کردن

نکته درباره کودکان: کودکان مبتلا به آپنه خواب ممکن است دچار پرتحرکی (بیش فعالی)، شب اداری، تشدید بیماری آسم و افت تمرکز در مدرسه شوند.

فرآیند تشخیص آپنه خواب

پزشک معالج در گام اول، سابقه پزشکی، علائم فردی و سوابق خانوادگی شما را بررسی می کند.

تست خواب (پلی سومنوگرافی)

پزشک شما را به یک متخصص یا مرکز تخصصی خواب ارجاع می دهد. تست های خواب، آزمایش هایی بدون درد هستند که کیفیت خواب و واکنش های فیزیولوژیک بدن را اندازه گیری کرده و نوع و شدت آپنه را مشخص می کنند. در رایج ترین نوع این تست، امواج مغزی، ضربان قلب، نحوه تنفس و سطح اکسیژن خون در طول یک شب کامل ثبت می شود.

سایر روش های ارزیابی خواب عبارت اند از:

تست تاخیر خواب چندگانه (MSLT): سنجش سرعت به خواب رفتن فرد در چرت های روزانه به همراه ثبت فعالیت های مغزی و حرکات چشم.

تست حفظ هوشیاری در روز: ارزیابی میزان توانایی فرد برای بیدار و هوشیار ماندن.

پایشگرهای تحرک: دستگاه های قابل حملی که به مدت چند روز تا چند هفته در خانه بسته می شوند تا میزان و کیفیت خواب را ثبت کنند.

دفترچه یادداشت خواب

ثبت روزانه الگوی خواب - شامل مدت زمان خواب، میزان کیفیت آن و میزان خواب آلودگی طی روز - اطلاعات ارزشمندی را برای تشخیص دقیق تر در اختیار پزشک قرار می دهد.

آزمایش های تکمیلی

ممکن است پزشک برای بررسی دیگر دلایل زمینه ای، آزمایش های بیشتری تجویز کند؛ از جمله آزمایش خون برای ارزیابی عملکرد غده تیروئید یا بررسی سندرم تخمدان پلی کیستیک.

همچنین، مصرف داروهای خاص (مانند مسکن های افیونی/اوپیوئیدها) و سابقه سفر اخیر به ارتفاعات بالای 2000 متر بررسی می شود؛ چرا که محیط های کم اکسیژن می توانند تا چند هفته علائمی مشابه آپنه خواب ایجاد کنند.

دلایل و عوامل خطرساز

چه عواملی باعث آپنه خواب می شوند؟

آپنه خواب انسدادی بر اثر شرایطی ایجاد می شود که مجرای تنفسی فوقانی را هنگام خواب مسدود می کنند؛ به عنوان نمونه، ممکن است زبان به سمت عقب افتاده و مسیر هوا را سد کند.

در مقابل، آپنه خواب مرکزی ناشی از بروز اختلال در نحوه فرمان دهی و کنترل مغز بر فرآیند تنفس در زمان خواب است.

عواملی نظیر سن، سابقه خانوادگی، سبک زندگی، ابتلا به سایر بیماری ها و برخی ویژگی های آناتومیک بدن (مانند اندازه گردن یا زبان) می توانند خطر ابتلا به آپنه را افزایش دهند. با این حال، اصلاح و پیشگیری با سبک زندگی سالم می تواند این خطر را به میزان چشمگیری کاهش دهد.

چه عواملی خطر ابتلا به آپنه خواب انسدادی را افزایش می دهند؟

عوامل متعددی در بروز آپنه انسدادی نقش دارند؛ برخی از آن ها (مانند عادات نادرست سبک زندگی) قابل تغییر و اصلاح هستند، اما برخی دیگر (مانند سن و ژنتیک) از کنترل فرد خارج اند.

سن: آپنه خواب در هر سنی ممکن است رخ دهد، اما با افزایش سن خطر ابتلا به آن بیشتر می شود. با بالا رفتن سن، بافت چربی در ناحیه گردن و زبان تجمع می یابد.

چاقی و اضافه وزن: تجمع چربی در ناحیه گردن افراد مبتلا به چاقی، مجرای تنفسی فوقانی را تنگ می کند. حفظ وزن متعادل راهکاری موثر برای پیشگیری و درمان این نوع آپنه است.

بزرگی لوزه ها، گردن یا زبان: این ساختارهای آناتومیک می توانند فضای مجرای هوایی را محدود کرده یا احتمال انسداد مسیر تنفس توسط زبان را افزایش دهند.

اختلالات غدد و تغییرات هورمونی: سطح هورمون ها بر ساختار و فرم صورت، زبان و مجاری تنفسی تاثیرگذار است. مبتلایان به سندرم تخمدان پلی کیستیک، کم کاری تیروئید، یا افرادی با سطح بالای انسولین و هورمون رشد، بیشتر در معرض خطر قرار دارند.

سابقه خانوادگی و ژنتیک: آپنه خواب می تواند زمینه ای ارثی داشته باشد. ژن ها ساختار جمجمه، صورت و مجاری تنفسی را تعیین می کنند و همچنین می توانند ریسک ابتلا به عوارضی نظیر شکاف لب و کام یا سندرم داون را افزایش دهند که خود از عوامل بروز آپنه هستند.

نارسایی قلبی یا کلیوی: این بیماری ها موجب تجمع مایعات در ناحیه گردن شده و در نتیجه مسیر هوا را مسدود می کنند.

عادات سبک زندگی: مصرف الکل باعث شل شدن عضلات دهان و گلو می شود که به افتادگی و انسداد مجاری هوایی می انجامد. سیگار کشیدن نیز با ایجاد التهاب در مجاری تنفسی فوقانی، تنفس را مختل می کند.

جنسیت: این عارضه در مردان شایع تر از زنان است. مردان معمولا اشکال شدیدتر بیماری را تجربه کرده و در سنین پایین تری بیماری در آن ها تشخیص داده می شود.

چه عواملی خطر ابتلا به آپنه خواب مرکزی را افزایش می دهند؟

بیماری های زمینه ای: عوارضی که کنترل مغز بر مجاری هوایی و عضلات قفسه سینه را مختل می کنند، خطرساز هستند؛ از جمله نارسایی قلبی، سکته مغزی، بیماری ALS و میاستنی گراویس. نوسانات هورمونی نیز بر نحوه مدیریت تنفس توسط مغز تاثیر می گذارند.

مصرف داروها و مواد افیونی (اوپیوئیدها): سوءمصرف یا مصرف طولانی مدت مسکن های پایه افیونی تجویز شده توسط پزشک، می تواند در فرمان دهی مغز برای تنفس در خواب اختلال ایجاد کند.

سابقه خانوادگی و ژنتیک: ژن ها نحوه کنترل تنفس توسط مغز را تحت تاثیر قرار می دهند. ابتلا به بیماری های ژنتیکی نادر نظیر «سندرم هیپوونتیلاسیون مرکزی مادرزادی» خطر این عارضه را بالا می برد.

عادات سبک زندگی: دخانیات و الکل عملکرد مغز در مدیریت خواب و عضلات دخیل در تنفس را دچار اختلال می کنند.

تولد زودرس: نوزادانی که پیش از هفته سی و هفتم بارداری متولد می شوند، بیشتر در معرض مشکلات تنفسی هنگام خواب قرار دارند. البته این خطر معمولا با رشد کودک کاهش می یابد.

جنسیت و سن: آپنه مرکزی در مردان شایع تر است و با افزایش سن، تغییرات طبیعی در نحوه کنترل تنفس توسط مغز، ریسک بروز آن را بالا می برد.

آیا آپنه خواب قابل پیشگیری است؟

شما می توانید با اتخاذ یک سبک زندگی سالم از ابتلا به آپنه خواب انسدادی پیشگیری کنید. این تغییرات شامل پیروی از رژیم غذایی دوستدار قلب، تلاش برای دستیابی به وزن ایده آل، ترک سیگار و پرهیز از مصرف الکل است.

روش های درمان آپنه خواب

در صورت تشخیص بیماری از طریق تست خواب، پزشک برنامه ای جامع شامل اصلاح دائمی سبک زندگی ارائه خواهد داد. افزون بر این، استفاده از دستگاه های فشار مثبت هوا (مانند CPAP)، ابزارهای دهانی یا سایر روش های درمانی برای باز نگه داشتن مجاری هوایی حین خواب توصیه می شود.

تغییرات کلیدی در سبک زندگی برای بهبود بیماری:

انجام فعالیت های ورزشی و تحرک منظم

حفظ بهداشت خواب و اصلاح الگوی استراحت

کاهش و کنترل وزن در محدوده سالم

پرهیز از مصرف الکل و کافئین و ترک کامل سیگار

تغییر پوزیشن خواب: تغییر وضعیت خوابیدن از حالت طاق باز به خوابیدن به پهلو، تاثیر بسزایی در باز ماندن مجرای تنفسی دارد.

دستگاه های فشار مثبت هوا

استفاده از دستگاه فشار مثبت هوا (PAP) رایج ترین و استانداردترین روش درمان آپنه خواب است. این دستگاه ها انواع مختلفی دارند که پزشک معالج با توجه به شرایط شما، بهترین گزینه را تجویز می کند:

دستگاه فشار مثبت مداوم (CPAP): این دستگاه جریان هوای یکنواختی را از طریق بینی یا دهان وارد مجرای تنفسی می کند تا با باز نگه داشتن آن، به تنفس راحت در طول خواب کمک کند.

دستگاه فشار مثبت دوسطحی (BPAP): عملکردی مشابه CPAP دارد، با این تفاوت که فشار هوای آن هنگام دم و بازدم تغییر می کند و فشار متفاوتی را ارائه می دهد.

دستگاه فشار مثبت خودکار (APAP): این دستگاه به طور هوشمند و خودکار، فشار هوای خروجی را بر اساس نیاز شما در طول خواب تنظیم می کند.

بیشترین اثربخشی دستگاه های فشار مثبت هوا زمانی حاصل می شود که با اصلاح و بهبود سبک زندگی همراه شوند.

عوارض جانبی احتمالی: احتقان و گرفتگی بینی، خشکی چشم یا دهان، خون دماغ و سوزش یا آبریزش بینی از عوارض رایج این دستگاه ها هستند. در صورت احساس درد، ناراحتی یا نفخ شدید در معده، باید استفاده از دستگاه را متوقف کرده و بلافاصله با پزشک خود تماس بگیرید.

درمان های دارویی

سازمان غذا و داروی آمریکا به تازگی دارویی تزریقی را برای درمان افراد مبتلا به چاقی که از آپنه خواب متوسط تا شدید رنج می برند، تایید کرده است. این داروی زیرپوستی همراه با برنامه غذایی سالم و فعالیت ورزشی منظم تجویز می شود. از آنجا که این دارو در برخی افراد ممکن است عوارض جانبی جدی ایجاد کند، حتما پیش از مصرف، سابقه شخصی یا خانوادگی خود را در زمینه ابتلا به افسردگی، تومورهای تیروئید، بیماری های کلیوی یا رتینوپاتی دیابتی (آسیب شبکیه چشم) به اطلاع پزشک برسانید.

ابزارهای دهانی

در صورت تمایل نداشتن یا عدم تحمل دستگاه CPAP، پزشک ممکن است شما را به دندانپزشک یا متخصص ارتودنسی ارجاع دهد تا ابزار دهانی مخصوصی متناسب با ساختار فک و دهان شما قالب گیری و ساخته شود.

این ابزارها با قرارگیری در دهان، از انسداد مجاری هوایی حین خواب جلوگیری می کنند و به دو دسته اصلی تقسیم می شوند:

پیش برنده های فک پایین: این ابزارها روی دندان های بالا و پایین قرار گرفته و فک پایین را ثابت نگه می دارند تا از لغزش آن به سمت عقب و مسدود شدن مجرای تنفسی جلوگیری کنند.

نگهدارنده های زبان: این ابزارها زبان را در بخش جلویی دهان تثبیت می کنند تا مانع از افتادن آن به سمت عقب و انسداد مسیر هوا شوند.

تحریک کننده های عضلات زبان (کاربرد در بیداری)

نوع دیگری از ابزارهای دهانی وجود دارد که در زمان بیداری استفاده می شود. این دستگاه های متحرک با تحریک و تقویت عضلات زبان (معمولا روزی یک بار)، مانع از شل شدن و افتادن زبان به سمت عقب در هنگام خواب می شوند.

تمرین درمانی عضلات دهان و صورت (اوروفاشیال)

تمرینات ورزشی مخصوص دهان و صورت که «تراپی اوروفاشیال» نامیده می شوند، راهکاری موثر برای تقویت عضلات زبان، لب ها، صورت و مجاری فوقانی تنفسی در کودکان و بزرگسالان به شمار می روند.

روش های جراحی

در صورت عدم پاسخ دهی به سایر روش ها، گزینه های جراحی زیر بررسی می شوند:

تحریک عصب زیرزبانی: کاشت دستگاهی کوچک زیر پوست ناحیه سینه که با اتصال به عصب زیر زبان (هایپوگلوسال) و تحریک آن، مسیر تنفس را باز نگه می دارد.

تانسیلکتومی: جراحی برداشتن لوزه ها.

جراحی بافت دهان و گلو: برداشتن بافت های اضافی برای عریض تر کردن مجرای تنفسی فوقانی.

جراحي پیش برنده فک: جابه جا کردن فک بالا و پایین به سمت جلو جهت بازتر شدن مسیر هوا.

جراحی لاغری (باریاتریک): در صورتی که چاقی مفرط علت اصلی آپنه باشد و سایر روش های درمانی بی نتیجه مانده باشند.

زندگی با آپنه خواب و پیگیری های پزشکی

پس از تشخیص بیماری، مراجعه منظم به پزشک برای اطمینان از اثربخشی روند درمان ضروری است. در این دوران -به ویژه اگر دچار کاهش یا افزایش وزن شدید شده اید - ممکن است تکرار تست خواب نیاز باشد.

آپنه خواب چگونه سلامتی شما را تهدید می کند؟

آپنه درمان نشده، کیفیت خواب را کاملا از بین می برد و منجر به افت تمرکز، اختلال در حافظه، مشکل در تصمیم گیری و عدم کنترل رفتاری می شود. افت پیاپی سطح اکسیژن و تلاش مداوم بدن برای بازگرداندن تنفس در طول شب، فشار مضاعفی به ارگان های حیاتی و عروق وارد می کند.

عدم درمان این عارضه، خطر ابتلا به بیماری ها و مشکلات زیر را به شدت افزایش می دهد:

بیماری های قلبی و عروقی از جمله فیبریلاسیون دهلیزی، تصلب شرایین (آترواسکلروز)، فشار خون بالا و مقاوم به درمان، حمله قلبی، نارسایی قلبی، فشار خون ریوی و سکته مغزی

دیابت نوع 2

بیماری رفلاکس معده به مری (GERD)

بیماری مزمن کلیوی

زوال عقل در سالمندان

مشکلات چشمی مانند آب سیاه (گلوکوم)، خشکی چشم یا قوز قرنیه (کراتوکونوس)

سندرم متابولیک

عوارض و خطرات دوران بارداری

برخی انواع سرطان از جمله سرطان پانکراس، کلیه و پوست

تشدید حملات آسم

نکات استفاده و نگهداری از دستگاه PAP

استفاده مداوم از دستگاه PAP در تمامی اوقات خواب - حتی چرت های کوتاه روزانه - بسیار حائز اهمیت است. هنگام سفر نیز حتما دستگاه خود را همراه داشته باشید. صبور باشید، چرا که عادت کردن به تنفس با کمک دستگاه زمان می برد.

تنظیم ماسک: هر شب پس از دراز کشیدن و روشن کردن دستگاه، ماسک را روی صورت خود تنظیم کنید تا از فیت بودن کامل آن مطمئن شوید.

تمرین در زمان بیداری: برای عادت کردن به احساس ماسک روی صورت، می توانید بخشی از روز (مثلا هنگام تماشای تلویزیون) آن را بپوشید.

در صورت بروز هر یک از مشکلات زیر، موضوع را با پزشک خود در میان بگذارید:

احساس ترس از محیط های بسته (کلاستروفوبیا) یا ناراحتی از صدای دستگاه: پزشک می تواند مدل دیگری از ماسک یا دستگاه را پیشنهاد دهد یا تنظیمات آن را تغییر دهد؛ مثلا قابلیت افزایش تدریجی فشار هوا را فعال کند تا هم زمان با به خواب رفتن شما، فشار به آرامی تنظیم شود.

جابه جا شدن، عدم تطابق کامل ماسک روی صورت یا نشت هوا.

مشکل در به خواب رفتن یا بیدار شدن های مکرر.

خشکی دهان، گرفتگی یا آبریزش بینی: پزشک ممکن است استفاده از مرطوب کننده یا اسپری بینی را توصیه کند.

همچنین، پزشک ممکن است امتحان کردن انواع دیگر ماسک، پد بینی، تغییر مدل دستگاه یا دستکاری میزان فشار و زمان بندی آن را پیشنهاد دهد.

مراقبت صحیح از دستگاه PAP:

قبل از بستن ماسک، صورت خود را بشویید و ماسک را تمیز کنید؛ این کار به چسبندگی بهتر ماسک روی پوست و جلوگیری از نشت هوا کمک می کند.

نحوه سرهم کردن و شست و شوی دقیق تمام قطعات را فرا بگیرید. قطعاتی که نیاز به تعویض دوره ای دارند - مانند لوله ها، ماسک و فیلترهای هوا - را به موقع جایگزین کنید.

پزشک معالج و شرکت بیمه کننده ممکن است داده های ذخیره شده در دستگاه شما را بررسی کنند. این اطلاعات میزان و نحوه استفاده منظم و کارکرد صحیح دستگاه را نشان می دهد. پوشش هزینه ها توسط برخی شرکت های بیمه منوط به تایید همین داده هاست.

استفاده و نگهداری از ابزارهای دهانی

اگر از ابزارهای دهانی استفاده می کنید، مراجعه به دندانپزشک پس از 6 ماه و سپس به صورت سالانه ضروری است. دندانپزشک عملکرد درست ابزار، نیاز به تنظیم مجدد یا تعویض آن را ارزیابی می کند.

روش صحیح مراقبت و تنظیف ابزار را از دندانپزشک خود بپرسید.

در صورت عدم قالب گیری درست یا عدم بهبود علائم، موضوع را به دندانپزشک اطلاع دهید. احساس اندکی ناراحتی پس از تنظیم مجدد ابزار طبیعی است تا زمانی که عضلات دهان و صورت به فرم جدید عادت کنند.

نکات ایمنی حیاتی

آپنه خواب می تواند خطر بروز عوارض حین جراحی را افزایش دهد و همچنین توانایی رانندگی ایمن را مختل کند.

ملاحظات جراحی و بیهوشی: اگر نیاز به داروهای بیهوشی، خواب آور یا مسکن های قوی پس از جراحی دارید، حتما مبتلا بودن خود به آپنه خواب را به تیم پزشکی اطلاع دهید. پزشک اقدامات ویژه ای انجام می دهد تا مسیر هوایی شما حین عمل باز بماند و مسکن ها باعث انسداد مجاری تنفسی نشوند.

رانندگی و خطر تصادفات: آپنه درمان نشده با ایجاد خواب آلودگی روزانه، تمرکز و سرعت تصمیم گیری حین رانندگی را به شدت کاهش می دهد و خطر تصادفات جاده ای را بالا می برد. به علائم خود توجه داشته باشید و در صورت احساس خستگی یا خواب آلودگی، از رانندگی جدا خودداری کنید.

منبع: موسسه ملی قلب، ریه و خون آمریکا

تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور

عصمت محمددوست با حکم وزیر کشور فرماندار بندرانزلی شد

بیشتر بخوانید:

راز کنترل آپنه خواب بدون دارو؛ این۷ عادت‌ را تغییر دهید

تماشاخانه

موتورسیکلت هست، زن موتورسوار هست؛ پس چه چیزی کم است؟

خلبانان ایرانی در اسارت / ببینید روایت‌ها چه می‌گویند؟

فیلم های دیگر