عصرایران؛ امید جهانشاهی - خیلی زود پس از آن که اینستاگرام در مغربزمین برآمد، در ایران هم با استقبال مواجه شد و گوی سبقت را از فیسبوک ربود که تا آن زمان تقریباً پلتفورم غالب بود.
اینستاگرام با اقبال مواجه شد به دلیل جذابیت و تنوع محتوا و ملت آنچه میخواستند در آن مییافتند؛ از کالا و خدمات تا انواع آنچه به عنوان سبک زندگی طبقهبندی میشود.
به ویژه در اوایل 1397 خورشیدی که تلگرام هم فیلتر شد موجی از کوچ به اینستاگرام را باعث شد.
از آن زمان تاکنون و با وجود فیلترینگ شدید اواسط 1401 اما همواره اینستاگرام یکی از پرطرفدارترین پلتفورمها بوده است و حجم قابل توجهی از ترافیک اینترنت بینالملل را به خود اختصاص داده است.
اینستاگرام را ابتدا غیرسیاسی میدانستند و دکوراتیو و لوکس میدیدند که مبتنی بر سبک زندگی است و مناسب برای بازاریابی و فروش. اما همه ماجرا این نیست.
این پلتفرم بر پایه تصویر و احساس بنا شده و از این رو، نه تنها برای اقتصاد خُرد و سبک زندگی که البته بستری به شدت سیاسی و دارای تبعات مشخص در حوزه ارتباطات سیاسی است.
اگر تلگرام بر مبنای متن است و خبر سیاسی میدهد، اینستا بر مبنای تصویر، حس و سبک زندگی است و لذا به شدت تحریک کننده و فرمدهنده به ذائقهها و فرمهای سیاسی است.
اگر ایکس میدان منازعه فعالان سیاسی است؛ اینستاگرام میدانی هفت رنگ برای عموم است، میدانی مهیا برای شور و احساس که مدام دوگانهی علاقه/ نفرت میسازد. با تصاویر کوتاه اما تاثیرگذار «خشم اخلاقی» میسازد و نفرت را توجیه میکند تا با انبوه درهم لایک و کامنت توفان های سیاسی در عواطف جمعی به راه افتد.
شبکهای از فعالان و دلالان سیاسی در قالب اینفلوئنسرها و مایکرو سلبریتیها مدیریت تصویر و احساس برای پروژههای سیاسی را اداره میکنند و البته بسیاری کاربران دیگر برای دیده شدن و گاهی حتی به قصد احتمالاً فروش لیوان و قابلمه.
امروز در اینستاگرام با روشنفکران جوانی مواجهیم که در چارچوب کلیشههایی چون «چپ هرگز نفهمید»، «پنجاه و هفتیها» و غیرو تحلیل تاریخی و سیاسیـاجتماعی میکنند.
برخلاف روزنامه و تلویزیون که به دنبال ساختن اجماع بودند، فرایندی که تلاش برای رسیدن به آن بخشی از دموکراسی بود، منطق فناوری رسانههای اجتماعی نه تنها ذاتاً برای ساختن اجماع نیست بلکه به دوقطبیسازی و تنش نیاز دارد تا چرخه ارتباطی پایدار بماند که مشروعیتش را توجیه میکند.
در این چارچوب، اینستاگرام فرصتی شده برای فرصتطلبانی که فارغ از استدلال و منطق با سوار شدن بر شورمندی تصاویر کوتاه جذاب خود را مشروع و نجات بخش معرفی کنند. «تصویر جذاب» در اینجا کلمهای کلیدی است.
ارتباطات بصری سیاسی در عصر رسانههای اجتماعی به مراتب بیش از دوران یکهتازی تلویزیون تاثیرگذار شده است. تحقیقات در این حوزه که بوسی و جو (2021) آن را «سیاست بصری» نامیدهاند در دهه اخیر روندی افزایشی داشته است.
تصویرسازی سیاسی محصول یک فرآیند ساخت اجتماعی است که ویژگیهای «ابر رهبر» و «انسان معمولی» را در محیط رسانهای در هم تنیدهای از سیاست، سرگرمی و فرهنگ عامه تلفیق میکند.
در این میان، شیوههای بازنمایی بصری نقشی محوری دارد که هدف آنها ساختن نوعی رابطه صمیمی با کیفیتی بهظاهر عادی و غیرنمایشی است.
اینستاگرام مبتنی بر «سیاست ـ سرگرمی» است. نمایشیسازی سیاسی اگرچه در دوران یکهتازی تلویزیون هم بود اما با رسانههای اجتماعی همچون اینستاگرام تعمیق و تشدید شده است.
استفاده از تکنیکهای بازاریابی در چارچوب «سیاست ـ سرگرمی» مدلهای تازهای از نسبت فعالان سیاسی با عموم برقرار کرده است. نقش سلبریتیها و خرده سلبریتیها به عنوان کنشگرانی دورگه (همزمان سرگرمساز و هم کنشگر سیاسی) که از سرمایه نمادین خود برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی استفاده میکنند هم بسیار قابل توجه است.
عمده پژوهشها بر پیامدهای نمایشیسازی سیاسی بر بیارزش شدن اطلاعات سیاسی و افت کیفیت دموکراسی تاکید کردهاند.
نامزدهای انتخاباتی از نشانهشناسی اجتماعی استفاده میکنند تا با تصاویر یعنی مدیریت رنگ، لباس و ژست و ترکیببندی تصویر هویت سیاسی بسازند، مسئلهای را برجسته کنند یا اعتماد بیافرینند. چراکه احساسات میتوانند در شکلگیری هویت و داوری سیاسی نقش داشته باشند. تصویر، شعار، رنگ و توالی پستها، احساسات پراکنده را در روایتی قابلشناسایی کنار هم میگذارند: گذشتهای ازدسترفته، اکنونی در بحران و آیندهای که رهبر وعده ترمیم آن را میدهد.
در واقع، با اینستاگرام نوعی «پوپولیسم پلتفرمی» بازتولید شده است.
رسانههای اجتماعی در کنار مزایا و فوایدی که داشتهاند، مثل به چالش کشیدن انحصار و مبارزه با فساد، البته چالشهای زیادی هم برای دموکراسی ایجاد کردهاند.
نحوه عملکرد برندهای رسانههای معتبر و رسمی تا حدی در کنترل این چالشها موثر بوده است و پژوهشهای مختلفی آنرا نشان داده است.
در ایران، قدرت تاثیرگذاری این پوپولیسم پلتفورمی وقتی بیشتر میشود که رسانههای رسمی نتوانند صداهای سیاسی رسمی کشور را در جامعه منعکس کنند، مدیریت تنوع سیاسی کنند، فضای نقد و گفتگوی سیاسی ضعیف باشد و رسانههای سیاسی و حزبی ضعیف و یا اصلاً وجود نداشته باشند؛ و همچنین ناامیدی و بیاعتمادی سیاسی که البته بخشی از آن نیز به عملکرد رسانههای رسمی بازمیگردد وجود داشته باشد.
در این صورت کارکرد سیاسی اینستاگرام دو چندان میشود چون مصرف سیاسی آن تشدید میشود. و درنتیجه پوپولیسم راست افراطی به ویژه در میان جوانترها قوت میگیرد.
اگر روشن فکران واقعی در رسانههای جدی حضور نداشته باشند، یا رسانههای جدی که باید محل گفت وگوی روشن فکری باشند به عنوان دفع خطر نفوذ غربزدگی سرکوب و محدود شوند، اینستاگرام به مثابه یک رسانه فراگیر عرصه یکهتازی روشن فکران اینستاگرامی میشود که بسیاری از آنها واقعاً به قصد گرفتن توجه و فروش محصول، تحلیلهای کلیشهای مد روز و مردم پسند را به طور مرتب و گسترده پمپاژ میکنند.
برای جلوگیری از اینستاگرامی شدن فضای سیاسی در ذهن عموم، باید برندهای رسانههای رسمی در رسانهها و پلتفورمهای مختلف عملکرد موثرتر و حرفهایتری داشته باشند و البته این مهم بیش از هرچیز در گرو بها دادن به روزنامهنگاری حرفهای است.