عصر ایران ؛ احمد آمانی - در حالی که هوش مصنوعی با وعدهٔ حذف مشاغل و افزایش بهرهوری معرفی میشود، تحقیق تازه نشان میدهد ساخت دیتاسنترهای آن در اروپا به نیروی انسانی متراکمی وابسته است که با حوادث شغلی، بیماری سل و دستمزد معوق روبهرو بودهاند. این وضعیت، تصویری از کارگاههای صنعتی قرن نوزدهم را در قلب اقتصاد دیجیتال بازتولید میکند.
تحقیق پنجماههٔ Investigate Europe، The Guardian و Le Monde در نُه کشور اروپایی نشان میدهد کارگران مهاجر، تکنسینها و مهندسانِ سازندهٔ دیتاسنترها با تراکم سکونت، خطر بیماریهای واگیر، ساعات کاری طولانی و دستمزد معوق روبهرو بودهاند. این یافته، هزینهٔ انسانی توسعهٔ هوش مصنوعی را از بحث انرژی و سرمایهگذاری به شرایط واقعی کارگران منتقل میکند.
همه ما آگاهیم که هوش مصنوعی با وعدهٔ کاهش نیاز به نیروی انسانی عرضه اندام کرده است، این تصویر در حال حاضر چنان قوی است که بیشتر شاغلین با استرس از دست دادن مشاغل روبرو شدند. اما پیش از آنکه الگوریتمها وارد زندگی روزمره شوند، باید ساختمانها، شبکههای برق، سامانههای سرمایش، کابلکشی و تجهیزات امنیتی ساخته شوند؛ کارهایی که همچنان به کارگر ساختمانی، برقکار، تکنسین و مهندس و حتی کلینکهای درمانی نیاز دارند.
تحقیق انجام شده نشان میدهد این نیروی کار فقط در یک یا دو پروژه متمرکز نیست. خبرنگاران در سوئد، نروژ، بلژیک، هلند، ایتالیا، ایرلند، آلمان، دانمارک و فنلاند بررسیهای میدانی انجام دادهاند و الگوی مشترکی از شرایط ناایمن، اسکان نامناسب و محدودیت دسترسی اتحادیهها را مستند کردهاند.
در پروژهٔ مایکروسافت در گِولهٔ سوئد، یک کارگر رومانیایی به سل فعال مبتلا شده است. اسناد پزشکی این تشخیص در اختیار خبرنگاران قرار گرفته و اندکی پس از آن، دیگر ساکنان همان محل اسکان نیز نشانههای مشابهی را گزارش کردهاند.
شرایط اسکان، زمینهٔ شیوع این بیماری را کاملا آشکار می کند: ۲۴ کارگر از یک آشپزخانه و ۱۴ نفر از یک حمام مشترک استفاده میکردند. کارگران از وجود جوندگان، تهویهٔ معیوب و نبود گرمایش کافی در زمستان سرد سوئد نیز گزارش دادهاند.
حوادث شغلی نیز بخش دیگری از این تصویر است. در پروژهٔ دیتاسنتر گوگل در سنگیسلن بلژیک، یک آزمایشگر برق رومانیایی در مارس هنگام انجام آزمون ایمنی دچار قوس الکتریکی ۴۰۰ ولت شد. او به سوختگی در ۱۲ درصد بدن مبتلا شد و پزشکان او را پنج روز در کما قرار دادند.
بر اساس روایت کارگر، تجهیزات ایمنی در دسترس نبود و دریافت آن کار را عقب میانداخت. بازرسی محلی کار این حادثه را بدون یافتن تخلف پایان داده است؛ در حالی که تحقیق خبرنگاران آن را بخشی از الگوی گستردهتر حوادث و شرایط ناایمن در پروژههای دیتاسنتر میداند.
این تصویر با ادبیات «کارخانهٔ بدون کارگر» فاصلهٔ زیادی دارد، اگر حجم کار در این حد زیاد و انباشته است چرا مدام تبلیغ نابودی مشاغل توسط هوش مصنوعی بازنشر می شود؟ در عمل، زیرساخت هوش مصنوعی در مرحلهٔ ساخت، شبیه کارگاههای متراکم اوایل انقلاب صنعتی است؛ جایی که تراکم نیروی کار، ضعف نظارت و اسکان نامناسب میتواند به بحران بهداشتی تبدیل شود.
تناقض اقتصاد هوش مصنوعی دقیقاً همینجاست؛ صنعتی که با وعده کاهش وابستگی اقتصاد به نیروی انسانی تبلیغ میشود، برای ساخت و توسعه زیرساختهای خود به لشکری از کارگران، تکنسینها و مهندسان نیاز دارد؛ نیروی کاری که در بسیاری از موارد، نه تنها از مزایای اقتصاد دیجیتال بهرهمند نیست، بلکه با همان مسائل قدیمی بازار کار، از دستمزد معوق تا ناامنی شغلی و شرایط نامناسب کار، روبهروست.
این تنها ابتدا و تولد صنعت هوش مصنوعی است. بیشک همین زیرساختها در آینده نیز به نیروی انسانی بسیاری برای تعمیر و نگهداری نیاز خواهند داشت و این افق، روایت نابودی مشاغل توسط هوش مصنوعی را بیشتر خدشهدار میکند. پرسش کلیدی و اساسی این است که آیا صاحبان مشاغل از این شعار برای فشار بر نیروی کار و پذیرش وضعیت نامطلوب با دستمزد کمتر بهره نمیبرند؟
بی شک اعداد تحقیق، ابعاد مسئله را روشنتر میکند به دقت به این چند نکته مهم گزارش بیندیشیم:
- تحقیق در ۹ کشور اروپایی و طی ۵ ماه انجام شده است.
- بیش از ۳۰ کارگر صدها فیش حقوقی در اختیار خبرنگاران گذاشتهاند.
- فیشهای حقوقی نشان میدهد برخی کارگران هفتهای ۵۰ تا ۶۰ ساعت کار کردهاند، بدون دریافت اضافهکاری یا مرخصی حقوقدار.
- در پروژهٔ گِوله، ۱۴۸ شرکت در زنجیرهٔ پیمانکاری حضور دارند.
- اتحادیهٔ سوئدی Solidariska Byggare برای کارگران رومانیایی این پروژه توافقی به ارزش ۱۵ میلیون کرون سوئد، حدود ۱٫۳ میلیون یورو، به دست آورده است.
این آمارها نشان میدهد مسئله صرفاً یک حادثهٔ فردی یا تخلف یک پیمانکار نیست؛ بلکه ساختاری است که در آن نیروی کار زیاد، فشرده و کمحمایت با هم قرار میگیرد.
زنجیرهٔ طولانی پیمانکاری، مسئولیت شرکتهای اصلی را مبهم میکند. وقتی ۱۴۸ شرکت در یک پروژه نقش دارند، تعیین اینکه در صورت آسیب کارگر، شیوع بیماری یا عدم پرداخت حقوق، مسئول نهایی کیست دشوار میشود.
اتحادیهها نیز گفتهاند دسترسی به محل کار و گفتوگو با کارگران دشوار بوده است. این وضعیت برای کارگران مهاجر که با قوانین و زبان کشور میزبان آشنایی محدودی دارند، پیگیری حقوق را سختتر میکند.
گوگل و مایکروسافت هم مثل همیشه بر تعهد پیمانکاران به قوانین کار، ایمنی و آزادی اتحادیه تأکید کردهاند. پیمانکار Benbau نیز گفته به سلامت و ایمنی کارکنان اهمیت میدهد؛ بنابراین باید میان ادعاهای کارگران، اسناد تحقیق و پاسخ شرکتها تفکیک قائل شد.
بی شک این گزارش نشان میدهد هوش مصنوعی لزوماً کار انسانی را حذف نمیکند؛ و حتی با این حجم متراکم نیروی کار در صنعت دیجتال می توان مدعی شد که بیش از هر زمان دیگری انگار به نیروی کار نیازمند هستیم. پس چرا این تهدید هر روز تیتر رسانهها می شود که مشاغل شما در آیندهای بسیار نزدیک نابود می شوند و دیگر خبری از دستمزد، بیمه و اضافهکاری نیست؟
منابع:
- Investigate Europe، گزارش «Electrocutions, mental terror and withheld wages»، ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶
- The Guardian، گزارش «Electrocutions, disease and no pay»، ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶
- Le Monde، گزارش «On Europe's data center construction sites»، ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶