بی قراریِ انسان امروز/ مشغولیت‌هایی که ما را از خودمان دور می‌کند

عصر ایران؛ محسن سلیمانی فاخر - از نظر اگزیستانسیالیست‌ها، روش ما در اجتناب از بی‌حوصلگی از طریق مشغول کردن خود با زندگی اجتماعی روزمره، چیزی را درباره ماهیت ما آشکار می‌کند. کی‌یرکگارد نام این توده بی‌قرار را «جماعت» می‌گذارد؛ نیچه در بحث از عرصه عمومی از استعاره «گله» استفاده می‌کند و هایدگر با مفهوم «آن‌ها»، شیوه‌ای از وجود را توصیف می‌کند که در آن فرد مطابق آنچه دیگران می‌اندیشند، می‌پسندند و انجام می‌دهند، زندگی می‌کند.

در واقع، مشغولیت ما به زندگی اجتماعی صرفاً راهی برای گذران وقت نیست؛ بلکه می‌تواند سازوکاری برای فرار از مواجهه با خویشتن و گریز از پرسش‌های بنیادین وجود باشد. انسان در دل جماعت، احساس تعلق و امنیت می‌کند. می‌بیند، می‌خواند، می‌پسندد و داوری می‌کند، اما اغلب به همان شیوه‌ای که دیگران می‌بینند، می‌خوانند، می‌پسندند و داوری می‌کنند.

آنچه برای جمع هیجان‌انگیز است، برای او نیز هیجان‌انگیز می‌شود و آنچه جماعت شوکه‌کننده می‌داند، برای او نیز اهمیت پیدا می‌کند. به این ترتیب، فرد بدون آنکه متوجه باشد، بخش مهمی از استقلال فکری و وجودی خود را به داوری عمومی واگذار می‌کند. او در جمع حضور دارد، اما ممکن است به‌تدریج از خویشتن غایب شود.

یکی از مهم‌ترین کارکردهای این جذب‌شدگی اجتماعی، پوشاندن احساس بی‌حوصلگی و تهی‌بودن است.

انسان با غرق شدن در کار، سفر، خرید، معاشرت، اخبار، شایعات و سرگرمی‌های روزمره، فرصتی برای مواجهه با خلأهای درونی خود پیدا نمی‌کند.

زندگی اجتماعی به پناهگاهی تبدیل می‌شود که فرد را از تنهایی و پرسش‌های آزاردهنده درباره معنای زندگی دور نگاه می‌دارد.

کار کردن، سفر کردن یا معاشرت با دیگران ذاتاً امری منفی نیست؛ اما مشکل آنجاست که این فعالیت‌ها به ابزارهایی برای فرار دائمی از خود تبدیل شوند.

از این منظر، یکی از ویژگی‌های بنیادین انسان امروزی، بی‌قراری است؛ بی‌قراری‌یی که صرفاً به معنای اضطراب یا ناآرامی روانی نیست، بلکه نوعی ناتوانی در ماندن، مکث کردن و تحمل سکون است.

انسان امروز به‌سختی می‌تواند بدون انجام دادن کاری، لحظه‌ای را سپری کند. به محض پایان یافتن یک فعالیت، فعالیت دیگری را آغاز می‌کند. وقتی کار تمام می‌شود، تلفن همراه، شبکه‌های اجتماعی، خرید، تماشای برنامه‌های مختلف یا برنامه‌ریزی برای سفر جای آن را می‌گیرد. حتی اوقات فراغت نیز به مجموعه‌ای از فعالیت‌های پی‌درپی تبدیل شده است.

هایدگر این وضعیت را با مفهوم «تعجیل انفجاری و مهارنشده» توضیح می‌دهد؛ وضعیتی که در آن انسان دائماً در حرکت است، اما این حرکت لزوماً به معنای پیشرفت یا رسیدن به مقصدی مشخص نیست. گویی صرف حرکت کردن به ضرورتی برای ادامه زندگی تبدیل شده است.

انسان همواره باید به چیزی برسد، کاری را به پایان برساند، تجربه تازه‌ای کسب کند و از فرصت بعدی عقب نماند.

شتاب دیگر فقط وسیله‌ای برای رسیدن به هدف نیست، بلکه خود به شیوه‌ای از زیستن تبدیل شده است. حتی پیش از آنکه یک تجربه به پایان برسد، ذهن انسان به تجربه بعدی پرتاب می‌شود.

هایدگر از این وضعیت با عنوان «مشغولیت» یاد می‌کند. مشغولیت حالتی است که در آن انسان در چرخه فعالیت‌های بی‌وقفه گرفتار می‌شود و پیوسته از خویشتن فاصله می‌گیرد.

نکته مهم این است که فرد فقط به دلیل ضرورت‌های بیرونی کار نمی‌کند؛ بلکه به‌تدریج به مشغول بودن عادت می‌کند و حتی در غیاب ضرورت نیز برای خود فعالیتی تازه می‌سازد. گویی ارزش زندگی با میزان فعالیت، تحرک و درگیری فرد با امور روزمره سنجیده می‌شود. بی‌کاری نه فرصتی برای بازاندیشی، بلکه وضعیتی ناخوشایند و تهدیدکننده تلقی می‌شود.

در چنین شرایطی، سکون معنای خود را از دست می‌دهد. سکوت، تنهایی و بی‌فعالیتی که می‌توانند فرصتی برای تأمل، خودشناسی و بازگشت به خویشتن باشند، به تجربه‌هایی اضطراب‌آور تبدیل می‌شوند.

انسان حتی هنگامی که از نظر جسمانی استراحت می‌کند، از نظر ذهنی همچنان در حال حرکت است؛ پیام بعدی، خبر بعدی، برنامه بعدی و تجربه بعدی ذهن او را اشغال کرده‌اند. او دیگر نمی‌تواند صرفاً حضور داشته باشد؛ باید دائماً کاری انجام دهد تا احساس کند زنده است.

این شیوه زیستن در جوانی و میان‌سالی، به دلیل برخورداری از توان جسمانی، تحرک و فرصت‌های گسترده اجتماعی، آسان‌تر امکان‌پذیر است اما با بازنشستگی، افزایش سن و کاهش توانایی‌های جسمی و شناختی، بخشی از امکان‌های مشغول نگاه داشتن خود از میان می‌روند. در این هنگام، آن "خلأ"ی که سال‌ها زیر هیاهوی فعالیت‌های روزمره پنهان شده بود، آشکار می‌شود. سکونی که انسان تمام عمر از آن گریخته است، ناگهان در برابرش قرار می‌گیرد و تحمل آن دشوار می‌شود.

شاید مسأله اصلی انسان معاصر کمبود وقت یا فقدان سرگرمی نباشد، بلکه ناتوانی او در مواجهه با لحظاتی باشد که هیچ کاری برای انجام دادن ندارد. او چنان به حرکت و مشغولیت خو گرفته است که دیگر نمی‌داند در غیاب هیاهوی جهان چگونه با خود زندگی کند.

از این منظر، مسأله نه نفی زندگی اجتماعی و نه دعوت به انزوا، بلکه ضرورت بازیابی توانایی مکث کردن و تحمل سکون است.

زندگی اصیل شاید از جایی آغاز شود که انسان بتواند برای لحظاتی از جماعت فاصله بگیرد، از تعجیل دایمی دست بکشد و بدون نیاز به سرگرم کردن خود، با خویشتن روبه‌رو شود. ب

زرگ‌ترین گرفتاری انسان امروز این است که دیگر نمی‌تواند لحظه‌ای از حرکت بایستد و زندگی را تجربه کند.

---------------------------------

*برگرفته از کتاب "یک تپش بیشتر" نوشته "کوین آهو"

بی قراریِ انسان امروز/ مشغولیت‌هایی که ما را از خودمان دور می‌کند

بیشتر بخوانید:

خستگی جمعی؛ جامعه‌ای که دیگر چیزی را دوست ندارد

درسی از مارتین هایدگر؛ چگونه در جهانِ نااصیل «اصالت» داشته باشیم؟

تماشاخانه

ساعت آبی مسجد همت؛ ساعتی مدرن با پیشینه‌ای هزاران ساله / شبیه ساعت جاری زمان در برلین و در مرکز خرید اروپا

سارا برومند و دخترانی که هرگز به خانه نرسیدند

فیلم های دیگر