عصر ایران؛ حسن گل محمدی - انتخابات ریاستجمهوری ۱۴۰۳ در پانزدهم تیرماه به پایان رسید، اما فعالیت سیاسی سعید جلیلی و حامیانش متوقف نشد. ستادهای رسمی تعطیل شدند، ولی شبکه پیرامون او به فعالیت رسانهای، سیاسی و تشکیلاتی ادامه داد. جلیلی نتیجه انتخابات را نه پایان رقابت، بلکه آغاز مرحلهای تازه معرفی کرد و کوشید آرای دور دوم را به سرمایهای برای تداوم جریان خود تبدیل کند.
این وضعیت را میتوان با مفهوم کمپین دائمی توضیح داد. کمپینی که در فاصله میان انتخابات نیز به حفظ پایگاه اجتماعی، تولید برنامه، نقد دولت و آمادهسازی برای رقابت بعدی ادامه میدهد. البته سند معتبری درباره تشکیل ستاد رسمی جلیلی برای انتخابات ۱۴۰۷ منتشر نشده و این مفهوم صرفاً توصیفی تحلیلی از رفتارهای قابل مشاهده اوست.
جلیلی در دور اول نزدیک به ۹.۵ میلیون و در دور دوم بیش از ۱۳.۵ میلیون رأی به دست آورد. البته تمام این آرا پایگاه شخصی او نبود و بخشی حاصل حمایت عمومی اصولگرایان، هواداران قالیباف و رأی سلبی علیه پزشکیان بود. بااینحال، جلیلی در مرداد ۱۴۰۳ اعلام کرد نزدیک به ۱۴ میلیون نفر به رویکرد او اعتماد کردهاند و این اعتماد مسئولیت ادامه مسیر را بر دوش او گذاشته است. او همچنین از ادامه سفرهای استانی و ارتباط با حامیان خبر داد. به این ترتیب، شکست انتخاباتی بهعنوان شکلگیری یک جریان چهاردهمیلیونی بازتعریف شد.
مهمترین ابزار تداوم فعالیت جلیلی، مجموعه دولت سایه است که به گفته او بیش از یک دهه سابقه فعالیت کارشناسی دارد. این مجموعه در تعریف رسمی، بستری برای مشارکت شهروندان و نظارت بر تحولات کشور است، اما در عمل ظرفیتهایی فراتر از یک اتاق فکر دارد. تولید برنامه، نقد دولت، شناسایی مدیران آینده و پشتیبانی رسانهای از جمله کارکردهای آن است. بررسی برنامه وزرای پیشنهادی پزشکیان در مرداد ۱۴۰۳ یکی از نخستین نمونههای این فعالیت بود. شبکه جلیلی پیش از آغاز رسمی کار دولت، ارزیابی کابینه و نقد برنامههای آن را آغاز کرد.
کمپین دائمی او پنج لایه دارد. نخست شخص جلیلی بهعنوان چهره مرکزی، دوم شبکه کارشناسی دولت سایه، سوم نمایندگان و فعالان سیاسی همسو، چهارم رسانهها و کاربران فضای مجازی و پنجم بدنه اجتماعی و استانی شامل نیروهای دانشجویی، فرهنگی و ستادهای سابق. این مجموعه بدون داشتن عنوان رسمی ستاد انتخاباتی، بسیاری از کارکردهای آن را انجام میدهد.
پیام اصلی این جریان آن است که مشکلات کشور بیش از آنکه ناشی از کمبود ظرفیت باشد، نتیجه فقدان برنامه درست و وابستگی به توافق با غرب است. تأکید بر رشد هشتدرصدی، برنامه هفتم و ظرفیتهای داخلی در همین چارچوب قرار دارد. این روایت جلیلی را از یک منتقد سیاسی به صاحب برنامه جایگزین تبدیل میکند. همچنین مشکلات اقتصادی و ناکامیهای احتمالی دولت میتوانند به ابزاری برای تقویت ادعاهای او تبدیل شوند.
رقابت جلیلی نیز تنها با پزشکیان نیست. او ابتدا باید درون جریان اصولگرا با قالیباف رقابت کند. قالیباف میتواند با تکیه بر تجربه اجرایی، مدیریت بحران و توان هماهنگی میان نهادها، بخشی از آرای اصولگرایان و نیروهای میانهرو را جذب کند. بنابراین رقابت آینده جلیلی دو مرحله دارد. نخست کسب موقعیت برتر در اردوگاه اصولگرایی و سپس رقابت با نامزد جریان مقابل.
مخالفت جلیلی با تفاهم اسلامآباد نمونه روشنی از عملکرد این کمپین است. او این تفاهم را سوءتفاهم نامید و استدلال کرد که نمیتوان به تعهدات آمریکا اعتماد کرد. این موضع صرفاً نقد جزئیات توافق نبود، بلکه اصل رویکرد مذاکرهکنندگان را زیر سؤال میبرد. از منظر رقابت سیاسی، موفقیت تفاهم میتوانست به تقویت موقعیت پزشکیان و قالیباف کمک کند. در مقابل، شکست آن فرصتی برای بازتولید روایت جلیلی فراهم میکرد که از ابتدا نسبت به اعتماد به آمریکا هشدار داده بود. به همین دلیل، هرگونه تأخیر یا بدعهدی در اجرای تفاهم میتواند به ابزاری برای زیر سؤال بردن اصل مذاکره تبدیل شود.
انسجام گفتمانی، حفظ شبکه در فاصله انتخابات، ترکیب زبان کارشناسی و هویتی و هزینه پایین فعالیت رسانهای از نقاط قوت این جریان است. همچنین جلیلی میتواند بدون پذیرش مسئولیت مستقیم اجرای سیاستها، عملکرد دولت را نقد کند. بااینحال، آرای دور دوم الزاماً پایگاه ثابت او نیست. غلبه نقد سلبی بر ارائه راهحل، احتمال بسیج مخالفان و فاصله میان پیشنهادهای کارشناسی و مسئولیت اجرایی نیز از محدودیتهای مهم این جریان محسوب میشوند.
فعالیت پس از انتخابات جلیلی را نباید مجموعهای از سخنرانیهای پراکنده دانست. حفظ رأی، نگهداری شبکه، تولید برنامه، رصد دولت و آمادهسازی برای رقابت بعدی، اجزای یک راهبرد بلندمدت هستند. در برابر چنین جریانی، حملات شخصی و واکنشهای مقطعی کافی نیست. پاسخ مؤثر، مطالبه برنامههای روشن و قابلسنجش است. اگر تفاهم اسلامآباد رد میشود، جایگزین آن چیست؟ اگر مذاکره کنار گذاشته شود، راه پایان جنگ کدام است؟ برنامههای اقتصادی دولت سایه چه منابع و ضمانت اجرایی دارند و چه کسی مسئول نتایج آنها خواهد بود؟
انتخابات ۱۴۰۳ برای جلیلی در پانزدهم تیرماه تمام نشد. او نتیجه آن را به نقطه آغاز فعالیتی بلندمدت تبدیل کرد. رقابت با پزشکیان، مواجهه با قالیباف و مناقشه بر سر تفاهم اسلامآباد را باید در چارچوب همین راهبرد فهمید. رقابت ۱۴۰۷ شاید هنوز رسماً آغاز نشده باشد، اما یکی از بازیگران اصلی آن از مدتها پیش فعالیت خود را شروع کرده است.