اندیشه

آناکسیمنس، مردی از شهر پرجنب‌وجوش ملتوس در سواحل غربی آناتولی، به اطراف خود نگاه کرد و گفت: «همه این‌ها را می‌بینید؟ زمین، دریا، آتش، شما و من؟ همه از هوا ساخته شده‌اند.» به همین سادگی. البته موضوع کمی پیچیده‌تر از این بود.

اندیشیدن درباره مرگ و معنای زندگی و رابطه این دو، پیوسته همراه انسان بوده و از آغاز خلقت بشر تاکنون وجود داشته است. در طول تاریخ ادبیات کشورمان چه کسی را بهتر از مولانا می‌توان یافت که درباره مرگ و زندگی سخن گفته باشد؟

امپدوکلس، که در نقطه تلاقی کیهان‌شناسی یونان باستان و زیست‌شناسی اولیه قرار می‌گیرد، بیشتر به‌خاطر پیشنهاد این ایده شناخته می‌شود که همه جهان از چهار «ریشه» تشکیل شده است. گفته می‌شود امپدوکلس تعمدا خود را در کوه اتنا انداخت تا الوهیت خود را ثابت کند و تنها یک صندل برنزی از او باقی ماند.

گذار از قرون وسطی به دوران مدرن، یکی از بنیادی‌ترین تحولات تاریخ فلسفه به شمار می‌رود. فلسفه قرون وسطی اگرچه اغلب دوره‌ای راکد و فاقد پویایی فکری تصور شده، اما در واقع سنتی غنی و پیچیده بود که مباحث بعدی درباره عقل، ایمان، معرفت و واقعیت را شکل داد. با دگرگونی شرایط سیاسی، علمی و فرهنگی، اندیشه فلسفی در غرب به‌تدریج از چارچوب‌های الهیاتی فاصله گرفت و به سوی تأکید بر عقل انسانی و تجربه حرکت کرد. برای درک بهتر این تحول، باید به مسیر تکامل فلسفه از قرون وسطی تا مدرنیته نگاه کرد.

پس از آنکه ساموئل جانسون با دیدگاه فلسفی جرج برکلی آشنا شد، در واکنشی مشهور با تمام قدرت به یک سنگ لگد زد. این پاسخ تند و نمایشی جانسون به استدلال‌های برکلی درباره «ایده‌آلیسم» و انکار وجود ماده، به یکی از روایت‌های معروف تاریخ فلسفه تبدیل شد. جانسون پس از لگد زدن به سنگ و برخورد شدید با آن فریاد زد: «این‌گونه او را رد می‌کنم!» همین رفتار عجولانه بعدها نام او را وارد اصطلاحی فلسفی کرد که امروز «مغالطه توسل به سنگ» نامیده می‌شود.

از نظر امپدوکلس، عشق جهان‌ها را می‌سازد و ستیز آن‌ها را از هم می‌پاشد. به باور او، همه چیز در زندگی میان این دو نیروی جاودانه در حرکت است.

فلسفه به خصوص فلسفه عملی، برخلاف تصور برخی؛ مشتی گزاره‌های موهوم یا دشوار نیست و واقعا می‌تواند کاربردی باشد.

اگرچه ماکیاولی مدت‌ها به خاطر حمایت از روش‌های شیطانی و فرصت‌طلبانه در عرصه سیاست - که در کتاب «شهریار» شهرت یافت - شناخته شده است، اما دیدگاه‌های واقعی او چندان افراطی نبودند.

«آنتیستنِس» از چهره‌های مهم فلسفه‌ی یونان باستان، بنیان‌گذار مکتب «کلبی» یا «سگی» و آموزگار دیوژنِ سینوپی بود. او با جسارت، آداب و قوانین اجتماعی را به چالش کشید و زندگیِ مبتنی بر فضیلت و هماهنگ با طبیعت را ترویج کرد.

سال ۱۸۹۹، یکی از مهم‌ترین مدیران علمی آمریکا با اطمینان گفت: «هر چیزی که قابل اختراع بوده، اختراع شده است.» اما درست همان موقع، در گوشه‌ای از جهان، ذهن‌هایی آرام و بی‌سر‌و‌صدا داشتند وای‌فای، تماس تصویری و ماشین‌های هوشمند را تجسم می‌کردند. آن‌ها آینده را پیش‌بینی نکردند؛ آن را فهمیدند.

انسان‌ها همواره به دنبال پیدا کردن راز معمای خلقت در ایمان معنویت، اندیشه و استدلال فلسفی بوده‌اند. ما مدام از خود می‌پرسیم که هدف از خلقت انسان چیست؟

اپیکور، فیلسوف یونانی باستان، به دلیل این آموزه‌اش مشهور است که «لذت اصل و هدف زندگی شاد است». او همچنین به دلیل راه‌اندازی مدرسه اپیکوری خود در آتن شناخته می‌شود.

راسل بر این نکته تأکید می‌کند که فلسفۀ مدرن و معاصر، برخلاف فلسفه‌های گذشته، تنها به دنبال یافتن پاسخ مطلق نیست، بلکه روش تفکر و پرسشگری انتقادی را به انسان هدیه می‌دهد. او با تحلیل دقیق و گاهی هم با انتقاد تند، فلسفۀ قرن بیستم را به خوانندۀ غیرمتخصص نزدیک می‌کند و نشان می‌دهد که فلسفه همواره زنده، پویا و مرتبط با زندگی انسان است.

ارسطو، فیلسوف مشهور یونانی قرن چهارم پیش از میلاد، بیشتر به‌دلیل اندیشه‌هایش در فلسفه و اخلاق و سیاست شناخته می‌شود، اما او سهم قابل‌توجهی در زیست‌شناسی هم داشته است.

ارخوطس باوجود تمام دشواری‌ها، اندیشه‌ی ساخت یک ماشین خودکار خودران را در سر پروراند و آن را به واقعیت تبدیل کرد. آنچه دستاورد او را شگفت‌انگیزتر می‌کند اینست که همه‌ی این‌ها در دورانی رخ داد که از اندیشه‌ی علمی مدرن بسیار فاصله داشت.

خاستگاه اندیشه‌های کیهان‌شناختی به هزاران سال پیش بازمی‌گردد؛ زمانی که فیلسوفان باستان درباره‌ی ماهیت جهان گمانه‌زنی می‌کردند.

با لبخندی تأسف‌آمیز گفت «خیلی عجیب است. از وقتی فهمیدم گذرنامه‌ام را گم کرده‌ام، احساس می‌کنم خودم نیستم. ولی خیلی ناراحت‌کننده است که در جایی مثل اینجا سندی برای اثبات وجودت نداشته باشی».

ابوالخیر ازآن‌دست از عارفان و شاعران ایرانی است که تاثیر بسیار زیادی بر اندیشه و عرفان پس‌از خود به جا گذاشته است. تاثیرات او بر اندیشه عرفانی در ایران، نه‌تنها در روزگار خود او که در قرن‌ها پس‌از او نیز قابل پیگیری است.

«ابن رشد اندلسی»، مفسر نامدار فلسفۀ ارسطو بود که تأثیری شگرف بر تفکر غربی داشت و علاقه به اندیشه‌های کلاسیک یونان را احیاء کرده و شکل‌دهنده دین و پزشکی بود.

یافته‌های نیبور تنها به باستان‌شناسی محدود نمی‌شود. سفرنامه او اطلاعات ارزشمندی درباره اوضاع اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، نظامی و حتی پوشش و آرایش مردم ایران در عصر کریم‌خان زند ارائه می‌دهد. به همین دلیل، مطالعه تاریخ اجتماعی ایران در این دوره، بدون مراجعه به سفرنامه نیبور، ناقص خواهد بود.