عصر ایران؛ فرزانه متین- ژانر بقا یکی از جذابترین و در عین حال استرسزا و پرتjنشترین گونههای سینمایی است که محور اصلی آن انسان و تلاش او برای زنده ماندن در شرایطی است که زندگیاش بهطور مستقیم در معرض خطر قرار گرفته است.
اصولاً ژانر بقا، با هر زیرمجموعهای، قهرمانمحور است.
در واقع، آنچه این گونه سینمایی را از بسیاری از ژانرهای دیگر متمایز میکند، محدود شدن تمام روایت به یک هدف اصلی است: زنده ماندن در شرایطی پرریسک، همراه با تعلیق و تنش. در این نوع سینما، شخصیت اصلی معمولاً در موقعیتی قرار میگیرد که برای ادامه حیات، ناچار است با طبیعت، حیوانات وحشی، گرسنگی، سرما، تنهایی یا حتی محدودیتهای جسمانی و روانی خود مبارزه کند.
فیلمهای شاخصی در تاریخ سینما با محوریت این ژانر ساخته شدهاند که تماشای چندباره آنها همچنان هیجانانگیز است؛ آثاری مانند «طعمه برهنه»، «رهایی»، «جرمایا جانسون»، «لبه تیغ»، «دورافتاده»، «۱۲۷ ساعت»، «جاذبه» و «از گور برخاسته».
اما هالیوود در سالهای اخیر با تکرار الگوهای آشنای این ژانر، آثاری را عرضه کرده که از پرداخت روایی چندان قدرتمندی برخوردار نیستند. امسال نیز سه فیلم با مضامین بقا، با نامهای «اوج» با بازی شارلیز ترون، «پروژه هیل مری» با بازی رایان گاسلینگ و «قلب هیولا» با بازی برد پیت، با فاصلهای حدود پنج ماه به نمایش درآمدند.
آثاری که هر سه، با وجود تفاوت در موقعیت داستانی و شخصیتپردازی، در استفاده از الگوهای آشنای این گونه سینمایی گرفتار کلیشه شدهاند.
مسأله اصلی در این فیلمها صرفاً تکرار موقعیتهای خطرناک نیست، بلکه ناتوانی در ایجاد لایههای تازه روایی و عبور از فرمولهای امتحانشدهای است که پیشتر بارها در سینمای بقا به کار گرفته شدهاند.
فیلم «قلب هیولا» (Heart of the Beast) به کارگردانی دیوید آیر، داستان تقابل انسان و طبیعت را از منظر رابطه عاطفی یک کهنهسرباز و سگ وفادارش روایت میکند.
تصویر کهنهسرباز یا سربازی که پس از پایان جنگ به زندگی عادی بازمیگردد، یکی از شخصیتهای پرتکرار و در عین حال بحثبرانگیز سینمای هالیوود است.
این شخصیت در تاریخ سینمای آمریکا فراز و نشیبهای زیادی داشته و بازنمایی او همواره تحت تأثیر شرایط سیاسی، اجتماعی و نگاه عمومی به جنگ قرار گرفته است.
هالیوود در سالهای پس از جنگ جهانی دوم، اغلب سربازان بازگشته را قهرمانانی میدید که پس از تحمل دشواریهای جنگ، باید جایگاه خود را در جامعه دوباره پیدا کنند. اما با ورود به دوران جنگ ویتنام، این تصویر تا حد زیادی تغییر کرد. دیگر با قهرمانانی روبهرو نبودیم که بازگشتشان به خانه به معنای پایان ماجرا باشد؛ آنها با خاطرات خشونتبار جنگ، احساس گناه، انزوای اجتماعی و آسیبهای روانی دستوپنجه نرم میکردند.
فیلمهایی مانند «شکارچی گوزن» و «به خانه خوش آمدید»» و بعدها «زاده چهارم ژوئیه» نشان دادند که پایان جنگ لزوماً به معنای پایان رنج سربازان نیست.
در این آثار، جنگ از میدان نبرد به زندگی شخصی و اجتماعی شخصیتها منتقل میشود و خانه، برخلاف تصور اولیه، دیگر مکانی امن و آرام نیست.
در دهههای بعد، این تصویر شکل دیگری به خود گرفت. در مجموعه فیلمهای «رمبو»، کهنهسرباز به شخصیتی تبدیل شد که جامعه توانایی درک او را ندارد و خشونتی که در میدان جنگ آموخته، در زندگی غیرنظامی نیز همراهش باقی مانده است.
در چنین آثاری، آسیب روانی گاه به خشونت سینمایی تبدیل میشود و شخصیت سرباز به قهرمانی بدل میشود که برای اثبات تواناییهایش بار دیگر وارد میدان مبارزه میشود.
در سالهای اخیر نیز فیلمهایی مانند «تکتیرانداز آمریکایی» و «مهلکه» به شکلهای متفاوتی به تجربه جنگ، پیامدهای روانی آن و دشواری بازگشت به زندگی عادی پرداختهاند.
البته بازنمایی کهنهسربازها در هالیوود همواره یکدست نبوده است. گاهی این شخصیتها قربانیان فراموششده جنگ هستند و گاهی در قالب قهرمانانی ظاهر میشوند که هنوز از نظر جسمی و روانی برای جنگیدن آمادهاند.
این دوگانگی، یکی از تناقضهای مهم سینمای جنگ آمریکا است؛ سینمایی که از یک سو میتواند به نقد پیامدهای جنگ و آسیبهای انسانی آن بپردازد و از سوی دیگر، با برجسته کردن تواناییهای فردی سرباز، تصویری قهرمانانه از نیروهای نظامی ارائه دهد.
در واقع، گاهی به جای نقد ساختار جنگ و سیاستهایی که انسان را به میدان نبرد میفرستند، تمام مسئله به آسیبهای فردی سرباز و توانایی او برای غلبه بر مشکلات تقلیل پیدا میکند.
«قلب هیولا» نیز در امتداد همین سنت سینمایی قرار میگیرد. وقتی شخصیت کهنهسرباز با الگوهای آشنای ژانر بقا درهمتنیده میشود، ظرفیت تازهای برای روایت ایجاد نمیشود و فیلم به جای گسترش شخصیت و پرداخت عمیقتر به تجربههای گذشته او، بار دیگر بر تواناییهای جسمی و غریزی قهرمانش تکیه میکند.
در چنین شرایطی، طبیعت به میدان دیگری برای اثبات قهرمان بودن سرباز تبدیل میشود؛ گویی جنگ هنوز تمام نشده و این بار باید در برابر دشمنی متفاوت، یعنی طبیعت، مقاومت کند.
داستان فیلم از جایی آغاز میشود که برد پیت در نقش جیمز بلومنت، سرباز بازنشسته نیروهای ویژه ارتش آمریکا، به همراه سگ ژرمن شپرد خود به نام اودین، در طبیعت دورافتاده آلاسکا زندگی میکند.
اودین در دوران خدمت نظامی همراه جیمز بوده و میان آن دو پیوندی عاطفی شکل گرفته است. هر دو از تجربههای جنگی گذشته زخمهایی با خود دارند؛ اودین یکی از پاهایش را از دست داده و جیمز نیز همچنان با آسیبهای ناشی از جنگ دستوپنجه نرم میکند.
در جریان یک سفر هوایی، حادثهای رخ میدهد و هواپیمای آنها سقوط میکند. جیمز و اودین در منطقهای دورافتاده گرفتار میشوند و برای زنده ماندن باید با خطرات طبیعت و حیوانات وحشی روبهرو شوند.
در واقع، فیلم تلاش میکند از موقعیت بقا فراتر برود و رابطه میان انسان و حیوان را به هسته عاطفی داستان تبدیل کند. اودین فقط یک حیوان همراه نیست، بلکه بخشی از گذشته نظامی جیمز و یادآور روزهایی است که هر دو در شرایطی مشابه برای زنده ماندن تلاش کردهاند.
از این منظر، سگ و صاحبش در موقعیتی مشترک قرار میگیرند؛ هر دو آسیبدیدهاند و هر دو برای ادامه زندگی به یکدیگر وابستهاند.
این رابطه میتوانست به فرصتی برای پرداخت عمیقتر به تنهایی، فقدان و آسیبهای روانی شخصیت اصلی تبدیل شود، اما فیلم در نهایت از ظرفیتهای دراماتیک این پیوند چندان بهره نمیگیرد.«قلب هیولا» به دلیل روایت تکراریاش نهتنها سرگرمکننده نیست، بلکه بهتدریج از بار احساسی آن نیز کاسته میشود.
آن پیوند عاطفی میان سگ و انسان که قرار است نقطه قوت اصلی فیلم باشد، در بسیاری از لحظات به حاشیه میرود. هرچند نباید جذابیت رابطه یک انسان با حیوان را نادیده گرفت، اما صرف نمایش وفاداری حیوان و وابستگی متقابل او با صاحبش برای خلق یک درام تأثیرگذار کافی نیست. فیلم باید بتواند این رابطه را در موقعیتهای دشوار به شکلی باورپذیر گسترش دهد و از آن به شناخت عمیقتری از شخصیتها برسد.
«قلب هیولا» از جهاتی یادآور داستانهای جک لندن، از جمله «روشن کردن آتش»، «آوای وحش»، «سپیددندان»، «گرگ دریا»، «مارتین ایدن» و «مکزیکی» است؛ داستانهایی که در آنها طبیعت صرفاً یک پسزمینه نیست، بلکه نیرویی تعیینکننده در سرنوشت انسان به شمار میرود. در جهان داستانی لندن، انسان در مواجهه با طبیعت، با محدودیتهای جسمانی و غرایز درونی خود نیز روبهرو میشود.
طبیعت نه با انسان هم دلی میکند و نه برای زنده ماندن او امتیازی قائل است.
از این منظر، بقا تنها به معنای مقاومت جسمانی نیست، بلکه به توانایی شناخت محیط و سازگاری با شرایط نیز بستگی دارد. با این حال، در «قلب هیولا» استفاده از جلوههای بصری رایانهای برای نمایش حیوانات وحشی، در برخی صحنهها از حس خطر واقعی میکاهد و فاصلهای میان مخاطب و موقعیت پرتنش داستان ایجاد میکند.
برد پیت در این فیلم بازی متفاوتی نسبت به برخی آثار قبلیاش ارائه میدهد. او با اعتمادبهنفسی آرام و به دور از اغراق، شخصیت سرباز آسیبدیدهای را به تصویر میکشد که بیشتر از طریق نگاه، مکث و حرکات بدن، وضعیت روانی خود را منتقل میکند.
پیت در زمینه انتقال احساسات بدون اتکا به دیالوگهای طولانی عملکرد قابل قبولی دارد و تلاش میکند شخصیت جیمز را به مردی کمحرف و درونگرا تبدیل کند که آثار گذشته هنوز در وجودش باقی ماندهاند.
ناگفته نماند که در برخی سکانسها، ستاره اصلی فیلم سگ آن، اودین است. برای ایفای نقش این سگ در طول فیلمبرداری از چهار سگ استفاده شده است و حضور آنها در کنار برد پیت، بخش مهمی از جذابیت بصری فیلم را شکل میدهد.
در نهایت، «قلب هیولا» را باید در امتداد فیلمهایی بررسی کرد که در آنها طبیعت نه بهعنوان پسزمینه، بلکه بهمثابه کاراکتری بیرحم و تهدیدکننده عمل میکند.
شاید مهمترین ویژگی فیلم، صحنههای تعقیبوگریز و مواجهه با حیوانات وحشی باشد؛ موقعیتهایی که قرار است وفاداری و وابستگی متقابل انسان و حیوان را در شرایط بحرانی به نمایش بگذارند. با این حال، تاریکترین نقطه ضعف فیلم، پایانبندی قابل پیشبینی آن است.
در اثری که میتوانست از دل مواجهه انسان با طبیعت، به مفهوم تنهایی، زخمهای جنگ و معنای دوباره زندگی بپردازد، همهچیز در نهایت به یک جمعبندی ساده و کمعمق میرسد.
مشکل اصلی «قلب هیولا» این نیست که از الگوهای آشنای ژانر بقا استفاده میکند، بلکه در این است که نمیتواند از آنها فراتر برود.
شخصیت کهنهسرباز، طبیعت خشن، حیوان وفادار و تلاش برای زنده ماندن، هرکدام بهتنهایی ظرفیت خلق یک روایت تأثیرگذار را دارند، اما کنار هم قرار گرفتنشان الزاماً به معنای شکلگیری یک درام منسجم نیست. فیلم در ظاهر درباره جنگیدن انسان با طبیعت است، اما در لایه زیرین میخواهد پیوند عاطفی انسان و حیوان را در شرایط فروپاشی به تصویر بکشد؛ پیوندی که در نهایت زیر سایه روایت کلیشهای و پایانبندی کودکانه فیلم قرار میگیرد.