عصر ایران؛ سوده صدری - آیا آنچه از زندگی تجربه میکنیم، فقط نتیجه اتفاقاتی است که برایمان رخ میدهند یا برداشت ما از این اتفاقات نیز در ساختن احساسات و رفتارمان نقش دارد؟
تصور کنید صبح وارد محل کارتان میشوید و همکارتان برخلاف همیشه، سرد و بیحوصله با شما برخورد میکند. سلامتان را کوتاه جواب میدهد و خیلی زود از شما فاصله میگیرد.
در همان لحظه ممکن است ذهن شما شروع به ساختن داستانی کند: «حتماً از من ناراحت است»، «شاید پشت سرم حرفی زدهاند» یا «دیگر برای من احترامی قائل نیست».
اما آیا واقعاً چنین چیزی اتفاق افتاده است؟ شاید همکارتان شب گذشته مشکلی خانوادگی داشته، شاید خسته است یا ذهنش درگیر مسئلهای کاملاً شخصی است.
اتفاق بیرونی یکی است؛ اما برداشتهایی که ما از آن میسازیم میتواند متفاوت باشد. همین تفاوت، موضوع مهمی را درباره ذهن انسان آشکار میکند: ما فقط اتفاقات زندگی را تجربه نمیکنیم؛ بلکه آنها را تفسیر میکنیم.
ذهن ما چگونه به اتفاقات معنا میدهد؟
بین آنچه در دنیای بیرون اتفاق میافتد و احساسی که در درون ما شکل میگیرد، اغلب یک مرحله مهم وجود دارد: برداشت و تفسیری که ذهن ما از آن اتفاق میسازد.
فرض کنید دو نفر در یک شرکت مشغول به کار هستند. مدیر به هر دو میگوید عملکردشان در ماه گذشته رضایتبخش نبوده و باید اصلاح شود.
نفر اول با خودش فکر میکند: «من توانایی این کار را ندارم. احتمالاً بهزودی شغلم را از دست میدهم.» او مضطرب میشود، انگیزهاش را از دست میدهد و شاید حتی از مدیر فاصله بگیرد.
نفر دوم با وجود ناراحتی، موضوع را اینطور تفسیر میکند: «عملکرد من در این ماه خوب نبوده، اما باید بفهمم کجای کارم ایراد داشته و چه چیزی را میتوانم بهتر کنم.» او ممکن است ناراحت شود، اما بهجای تسلیم شدن، برای اصلاح وضعیت برنامهریزی میکند.
بازخورد مدیر برای هر دو یکسان بوده است؛ اما تفسیر متفاوت آنها میتواند به احساسات و رفتارهای متفاوتی منجر شود.
روانشناس آمریکایی، ریچارد لازاروس، در نظریه ارزیابی شناختی توضیح میدهد که واکنش هیجانی ما به یک موقعیت، تنها به خود آن موقعیت وابسته نیست؛ بلکه به این هم بستگی دارد که آن را چگونه ارزیابی میکنیم و چه منابعی برای مواجهه با آن در اختیار خود میبینیم.
به بیان ساده، ذهن ما ابتدا میسنجد: «این اتفاق برای من چه معنایی دارد؟» و سپس بر اساس این ارزیابی، احساس و واکنش ما شکل میگیرد.
البته این به معنای آن نیست که همه اتفاقات را میتوان با تغییر نگرش حل کرد. بیکاری، تورم، بیماری، فقدان عزیزان و مشکلات خانوادگی واقعیتهایی هستند که ممکن است فشارهای سنگینی بر زندگی ما تحمیل کنند. قرار نیست با مثبتاندیشی آنها را نادیده بگیریم. مسئله این است که در کنار دیدن واقعیت، مراقب باشیم ذهنمان با تفسیرهای شتابزده، شرایط را دشوارتر از آنچه هست نکند.
یکی از ویژگیهای ذهن انسان این است که برای فهم سریع محیط، از تجربههای گذشته، باورها، نگرانیها و انتظارات خود کمک میگیرد.
این توانایی در بسیاری از مواقع مفید است؛ اما گاهی باعث میشود پیش از آنکه همه اطلاعات را داشته باشیم، درباره یک اتفاق نتیجهگیری کنیم.
برای مثال، فردی چند بار برای استخدام اقدام کرده و پاسخ منفی گرفته است. پس از مدتی ممکن است به این نتیجه برسد: «در این کشور هیچ فرصتی برای من وجود ندارد» یا «من هیچوقت نمیتوانم شغل مناسبی پیدا کنم».
واقعیت این است که او چند بار پاسخ منفی دریافت کرده است؛ اتفاقی تلخ و ناامیدکننده که نباید کوچک شمرده شود. اما نتیجهگیری درباره اینکه «هیچ فرصتی وجود ندارد» یا «من هرگز موفق نمیشوم»، چیزی فراتر از همان واقعیت است.
آرون بک، از چهرههای تأثیرگذار در روانشناسی شناختی، نشان داد که افکار خودکار و برداشتهای ذهنی میتوانند در شکلگیری و تداوم احساسات ناخوشایند نقش داشته باشند. گاهی ذهن ما از یک اتفاق محدود، نتیجهای کلی و قطعی میسازد؛ درحالیکه شواهد موجود چنین نتیجهای را تأیید نمیکنند.
دنیل کانمن نیز در کتاب «تفکر، سریع و کند» توضیح میدهد که ذهن انسان در بسیاری از موقعیتها از قضاوتهای سریع و شهودی استفاده میکند. این قضاوتها همیشه اشتباه نیستند، اما ممکن است تحت تأثیر ترس، تجربههای قبلی یا اطلاعات ناقص قرار بگیرند.
بنابراین، هر فکری که به ذهنمان میرسد، لزوماً واقعیت نیست؛ همانطور که هر احساسی، الزاماً نشانه درست بودن برداشتی نیست که در ذهن ما شکل گرفته است.
اپیکتتوس، فیلسوف رواقی، در کتاب «دستنامه» بر این نکته تأکید میکند که انسانها تنها از خود رویدادها متأثر نمیشوند، بلکه داوری آنها درباره رویدادها نیز در تجربهشان نقش دارد.
این نگاه به ما یادآوری میکند که میان اتفاق و واکنش، فرصتی برای آگاهانهتر دیدن وجود دارد.
از امشب، هر زمان اتفاقی ناراحتکننده برایتان رخ داد، پیش از واکنش عجولانه، چند دقیقه مکث کنید و چهار پرسش را روی کاغذ بنویسید:
فقط چیزی را بنویسید که واقعاً رخ داده است؛ بدون قضاوت و اضافه کردن حدس و گمان.
ببینید ذهن شما چه معنایی به آن داده است. مثلاً: «او دیگر مرا دوست ندارد»، «من شکستخوردهام» یا «هیچ راهی برای بهتر شدن وجود ندارد».
ترس، خشم، غم، ناامیدی یا اضطراب؟ احساس خود را صادقانه شناسایی کنید.
آیا شواهد کافی برای نتیجهگیری خود دارم؟ آیا ممکن است توضیح دیگری هم وجود داشته باشد؟ چه واکنشی میتواند به من کمک کند که با واقعیت موجود، عاقلانهتر روبهرو شوم؟
این تمرین را به مدت هفت روز انجام دهید. لازم نیست همیشه به برداشت مثبت برسید؛ کافی است یاد بگیرید پیش از پذیرفتن نخستین قضاوت ذهن، آن را بررسی کنید.
پیش از آنکه به اتفاقات واکنش نشان دهیم...
ما همیشه نمیتوانیم انتخاب کنیم چه اتفاقی در زندگیمان رخ دهد؛ اما میتوانیم یاد بگیریم چگونه آن اتفاقات را ببینیم، درباره آنها فکر کنیم و به آنها پاسخ دهیم.
گاهی نخستین قدم برای بهتر شدن شرایط، تغییر خود اتفاق نیست؛ بلکه دیدن دقیقتر آن چیزی است که در ذهن ما از آن اتفاق ساخته شده است.
به یاد داشته باشیم: قرار نیست با تغییر نگاه، واقعیت را انکار کنیم؛ قرار است آنقدر آگاهانه به واقعیت نگاه کنیم که برداشتهای نادرست، فرصت تصمیمگیری درست را از ما نگیرند.
در شبهای گذشته درباره نقطه شروع تغییر و نقش باورها صحبت کردیم. حالا میدانیم ذهن ما چگونه به اتفاقات معنا میدهد. در شب چهارم، یک گام جلوتر میرویم و یاد میگیریم: چگونه با افکار منفی خود برخورد کنیم؟