عصر ایران ؛ جواد لگزیان ـ «بودن یا نبودن، حرف در همین است. آیا بزرگواری آدمی بیش در آن است که زخم فلاخن و تیر بخت ستمپیشه را تاب آورد، یا آنکه در برابر دریای فتنه و آشوب سلاح برگیرد و با ایستادگی خویش بدان همه پایان دهد؟ مردن، خفتن یا نه بیش؛ و پنداری که ما با خواب به دردهای قلب و هزاران آسیب طبیعی که نصیب تن آدمی است پایان می دهیم؛ چنین فرجامی سخت خواستنی است.»
این کلمات، کلماتی آشناست از زبان هملت، قهرمان شکسپیر که بازتاب پرسشهای ابدی آدمی است. هملت شاهزاده دانمارکی از سفر آلمان به قصر خود در هلسینبورگ روانه می شود تا در مراسم سوگواری پدر شرکت کند. شاه مقتول در قالب شبحی سراغ هملت می آید و از جفای برادر خود کلادیوس می نالد که چگونه همسر پادشاه زنی به نام گرترود را فریب داده و مرگ شاه نگونبخت را سبب شده است.
هملت در صحنهای تکاندهنده به نابودی عموی فریبکار همت می گمارد اما به اشتباه پدر معشوقه خود پولونیوس را می کشد. افیلیای زیبا که این ماجرای غمانگیز را می شنود، تن به امواج رودخانه می سپارد و لایرتیس برادرش به خونخواهی او قصد هملت می کند. در پایان نمایش هملت و کلادیوس و گرترود و لایرتیس در گرداب انواع توطئهها و دسیسهها غرق شده و می میرند و سرداری جوان سرمی رسد تا بر تخت بنشیند.
در این تراژدی محنتبار، گویا سودای دستیابی به مقام و ثروت و شهوت نامردمان را واداشته تا فاجعهای را بیافرینند و قلب هملت جوان را بیازارند. هملت اما با سودای تعقیب کیفر این فرومایگان، سرشار از یأس و تردید، پرسشهایی ابدی از معنای حیات و راز این همه تلخی را فریاد می کند و بی دریافت پاسخی به دعوت نیستی روانه می شود.
آنچه از پس سالیان سال از نگارش نمایش هملت زنده است، شخصیت سرشار از آشفتگی و تشویش هملت و تعلل او در اقدام است. هملت حاضر نیست تنها بر اساس گفته شبحی دست به عمل بزند چرا که فکر می کند شاید آن روح ظاهر شده در نیمه شب، اهریمن بوده باشد و تصمیم می گیرد از گروه بازیگرانِ دورهگرد برای آزمودنِ گناهکاریِ کلادیوس استفاده کند.
آنها در قالب نمایشی قصه یک شاهکشی را برای اهالی دربار به نمایش می گذارند و کلادیوس آشفته میشود و هملت این بار فکر می کند شاید هر پادشاه دیگری هم با دیدن صحنه شاهکشی آشفته شود. همچنین هنگامی که هملت عموی فریبکارش را تنها می یابد، چون کلادیوس در حال دعاست، او را وامی نهد تا مبادا عموی جنایتکار در حال نیایش به قتل برسد و به بهشت برود.
ویلیام شکسپیر (۲۶ آوریل ۱۵۶۴ – ۲۳ آوریل ۱۶۱۶) در هملت یک افسانه اسکاندیناویایی قدیمی که از یک انتقامجویی ساده می گفت را به طولانیترین اثر خود تبدیل کرد که در آن به جای پهلوانی قدیمی انسانی با خلق و خویی مدرن پا به عرصه گیتی گذاشت.
هملت نه چون انتقامجویی سادهدل که همانند انسانی مدرن برای عدالت بپاخاست و در انتها همراه با سایر بازیگران مرگ را تجربه کرد تا سرداری جوان به نام فورتینبراس، شاهزاده نروژ کشور همسایه که پدرش توسط پدر هملت کشته شده است و به دنبال انتقام است بر تخت بنشیند و تلخی عجیبی را در ذهن و قلب به یادگار گذاشت که می گفت، امان از روزگار که همه آن هیاهوها رفت و ناگهان تقدیر پیروز همه داستان بود.
در پایان نمایش کلادیوس پادشاه و گرترود همسر پادشاه و پولونیوس مشاور پادشاه و لایرتیس فرزند پولونیوس و هملت می میرند. هملت دوست داشت دست به انتقام از یک نفر نزند و ولی در انتها پنج نفر در صحنه جان باختند.

در تحلیلی شایسته توجه، پیتر لیتهارت (ژوئیه ۱۹۵۹) منتقد و متخصص الهیات در یادداشتی به نام «هملت رمانتیک» در سایت تئوپولیس می نویسد: پس از سال ۱۸۰۰، هملت در شکلها و صورتهای گوناگون به نمادی از وضعیت وجودی انسان تبدیل شد و از او بهعنوان نقطه عطفی نمادین در تاریخ فرهنگی غرب استفاده شد؛ صرفنظر از اینکه ماهیت این نقطه عطف چه چیزی بوده باشد. آیا تعارض اصلی اروپای مدرن، انتخابی دینی میان کاتولیسیسم و پروتستانتیسم است؟
هملت، دانشجوی دانشگاه ویتنبرگ، نماد این انتخاب فلجکننده و ناتوانکننده است. آیا ویژگی اصلی مدرنیته، گسستی بنیادین میان سوژه و ابژه (فاعل شناسا و موضوع شناخت) است؟ هملت، دههها پیش از دکارت، از پیش نمایانگر وضعیت دشوار و گریزناپذیر انسان مدرن در اسیر شدن در خودآگاهی و ذهنیت خویش بود.
آیا زندگی مدرن با احساس تهوع، ملال، کسالت و رخوت روحی شناخته می شود؟ خب، هملت نیز دقیقاً چنین وضعیتی داشت. آیا وجود مدرن گرفتار و تسخیرشده بهوسیله ارواح و اشباح گذشته است؟ شاهزاده دانمارک بسیار پیشتر از زمانه خود این وضعیت را تجربه کرده بود.
ویکتور هوگو در سال ۱۸۳۵ همه این مفاهیم را در این عبارت خلاصه کرد: «چه قدرت شگفتانگیزی دارد نبوغ! موجوداتی را خلق میکند که از ما والاترند، اما همچون ما زندگی می کنند. برای مثال، هملت به اندازه هر یک از ما واقعی است و در عین حال از ما عظیمتر است. هملت موجودی است باعظمت و باشکوه، اما در عین حال واقعی و ملموس. زیرا هملت نه توست و نه من؛ او تکتک ماست. هملت یک انسان نیست؛ او خودِ انسان است.»
پیتر لیتهارت همچنین با این گفته سَمیوئل تیلور کولریج همداستان است: «شخصیت هملت را می توان حاصل دانش عمیق و دقیق شکسپیر در زمینه فلسفه ذهن دانست...انسان به همان نسبتی از حیوانات متمایز می شود که اندیشهاش بر حواس او غلبه می کند؛ اما در عملکرد سالم ذهن، همواره نوعی تعادل میان تأثیراتی که از اشیای بیرونی دریافت می شوند و فعالیتهای درونی قوه عقل برقرار است. زیرا اگر کفه ترازو بیش از اندازه به سود قوه تأمل و تفکر سنگینی کند، انسان به موجودی تبدیل می شود که صرفاً در اندیشه و تفکر غرق است و توانایی طبیعی خود برای عمل کردن را از دست می دهد.
یکی از شیوههای شکسپیر در خلق شخصیتها این است که یکی از قوای فکری یا اخلاقی انسان را در وضعیتی بیمارگونه و افراطی تصور کند و سپس او را در حالی که به این نقص یا بیماری دچار شده است، در موقعیتها و شرایطی معین قرار دهد.
به نظر میرسد شکسپیر در شخصیت هملت خواسته است ضرورت اخلاقیِ برقراری تعادلی مناسب میان توجه ما به موضوعات و پدیدههای حسی از یک سو، و تأمل ما درباره عملکرد ذهن خودمان از سوی دیگر را نشان دهد؛ یعنی تعادلی میان جهان واقعی و جهان خیالی.
در شخصیت هملت، این تعادل برهم خورده است: افکار و تصاویر ذهنی او بسیار زندهتر و پررنگتر از ادراکات واقعی او هستند و حتی ادراکاتش نیز بهمحض آنکه از صافی تأملات ذهنی او عبور می کنند، شکل و رنگی به خود می گیرند که ذاتاً متعلق به آنها نیست. از همین رو، در هملت فعالیت فکری عظیم و تقریباً افراطیای مشاهده می کنیم که به همان نسبت، بیزاری از عمل واقعی را در پی دارد؛ بیزاریای که با تمام نشانهها و ویژگیهای همراه آن بروز می کند.
شکسپیر چنین شخصیتی را در شرایطی قرار می دهد که ناچار است بیدرنگ و تحت تأثیر لحظه تصمیم به عمل بگیرد. هملت شجاع است و از مرگ واهمهای ندارد؛ اما حساسیت و تأثرپذیریاش موجب تردید و دودلی او می شود و تفکر بیش از اندازهاش باعث به تعویق انداختن عمل می گردد؛ در نتیجه، او درست در اوج اراده و عزم خود، توانایی اقدام را از دست می دهد.»
کولریج در جای دیگری این نکته را چنین بیان می کند: «شاعر، هملت را در موقعیتی قرار می دهد که برای یک انسان می تواند بیشترین انگیزه و تحریک را برای عمل ایجاد کند. او وارث بلافصل تاجوتخت است؛ پدرش در شرایطی مشکوک می میرد و مادرش با ازدواج با عموی او، پسرش را از حق رسیدن به تاجوتخت محروم می کند. اما این شرایط کافی نیست؛ روح پدری که به قتل رسیده است نیز ظاهر می شود تا به پسر اطمینان دهد که قاتل پدرش، برادر خود او بوده است. واکنش پسر چیست؟ آیا بلافاصله دست به عمل می زند و به دنبال انتقام می رود؟ خیر؛ او بیپایان به استدلال و اندیشیدن می پردازد و همچنان در تردید و دودلی باقی می ماند.»
به عقیده پیتر لیتهارت: از کولریج تا این ادعای ویلیام هزلت که «این ما هستیم که هملتیم»، فاصله اندکی است. هزلت در ادامه خاطرنشان می کند که شکسپیر در نمایشنامه هملت، تجربهای مشترک و همگانی از زندگی انسان را به تصویر کشیده است؛ به همین دلیل، ما نمی توانیم این نمایشنامه را نقد کنیم، همانطور که نمی دانیم چگونه چهره خودمان را توصیف کنیم.
پیتر لیتهارت تصریح می کند: این نمایشنامه حقیقتی پیشگویانه دارد که فراتر از تاریخ است:
«هر آن کس که به دلیل بدبیاریهای خود یا دیگران، متفکر و مالیخولیایی شده باشد؛ هر کسی که با پیشانی درهمکشیده و چهرهای آکنده از اندیشه و تأمل، روزگار گذرانده باشد و خود را کسی می پندارد که از بودن در این جهان به ستوه آمده است؛ هر کسی که دیده باشد چراغ زرین روز، در اثر مههای حسادتآمیزی که از ژرفای سینهاش برخاستهاند، کمفروغ و تیره شده است و در دنیای پیش روی خود تنها یک فضای خالی و بیروح بدون هیچ چیز قابل توجهی یافته باشد؛
هر آن کس که « دلهرۀ عشق خوارداشته و دیرجنبىِ قانون و گستاخى دیوانیان و پاسخ ردى که شایستگان شکیبا از فرومایگان مى شنوند » را شناخته باشد؛ آن کس که احساس کرده باشد ذهنش در خودش غرق شده و غم مانند بیماری به قلبش چسبیده است،
آن کس که امیدهایش تباه شده و جوانیاش با تجربه چیزهای عجیب و غریب زوال یافته است؛ آن کس که نمی تواند در حالی که شر مانند شبحی در نزدیکیاش می چرخد، احساس راحتی کند؛ آن کس که قدرت عملش توسط فکر بلعیده شده است،
آن کس که جهان برایش بینهایت به نظر می رسد و خودش هیچ؛ کسی که تلخکامیِ روحش او را نسبت به پیامدهای اعمالش بیاعتنا کرده است ، کسی که به تماشای نمایش پناه می برد، چراکه آن را بهترین وسیله برای فاصله گرفتن، هرچند بهطور غیرمستقیم و با یک واسطه، از مصائب زندگی می داند؛ و می خواهد از شرارتها و مصائب زندگی، از طریق بازنماییِ ساختگی و نمایشیِ آنها فاصله بگیرد؛ چنین کسی همان هملتِ واقعی است. »
پاراگراف پایانی نوشته لیتهارت چنین است: قولی مشهور وجود دارد: مانند هملتی که شاهزاده نیست. اما در حدود سال ۱۸۰۰، شخصیت هملت از نمایشنامهای که به آن تعلق داشت جدا شد؛ اندوه او از شرایط و موقعیتهای خاصی که موجب پیدایش آن شده بودند، منفک گردید و رخوت فکری او به نمادی از نوع خاصی از انسان، و حتی شاید انسان بهطور کلی، ارتقا یافت. این هملتِ جداشده از بستر اصلی نمایشنامه است که به کانون توجه اصلی رماننویسان، روانکاوان و فیلسوفان تبدیل شده است. مارگرتا دِ گراتزیا معتقد است که نظریههای مربوط به تعلل هملت در اقدام، به تئوریهایی درباره آگاهی و ذهن انسان بهطور کلی تبدیل شدهاند.
«هملت» اثر بینظیر «ویلیام شکسپیر» با ترجمه «م. ا. به آذین» در ۱۵۶ صفحه را انتشارات اختران منتشر کرده است.