چقدر این «کتاب روزآروز» خوب است

عصر ایران؛ مهرداد خدیر- پیش‌تر نوشته بودم و جای تکرار و تأکید دارد که در روزگار غربت و عسرت نشریات چاپی و کاغذی، همین مجلات وزین هنوز زنده‌اند که چراغ مطبوعات را روشن نگاه داشته‌اند و پیداست که کدام‌هایند. 

همان‌ها که در دکه‌ها باقی مانده‌اند یا در کتاب‌فروشی‌ها دیده می‌شوند و  یک پلتفرم تجارت الکترونیکی مشهور توزیع کالاهای مصرفی هم بدون کسر حق توزیع برای خود آنها را به مشتریان می‌رساند و بگذارید از برخی نام بیاوریم: بخارا، سمرقند، آگاهی‌نو، کتاب‌نامۀ آگاهی‌نو، تجربه، سیاست‌نامه، عصر اندیشه، نگاه‌نو، اندیشۀ پویا و البته روزآروز و سابق بر این دیلمان و  وزن دنیا و این دو تا گویی دیگر منتشر نمی‌شوند و دومی به نشر کتاب روی آورده و اگر واقعا انتشار مجله یا متوقف شده باشد چه حیف چون کلی شاعر در شهرستان‌ها را معرفی کرده بود و کاش اگر به دلیل مشکلات مالی است بخشی از بودجه وزارت فرهنگ به آن اختصاص می یافت.

در این نوشته می‌خواهم به «کتاب روزآروز» بپردازم که کتاب نیست، مجله است. اما مجله‌ای دربارۀ کتاب‌ها تا اگر وقت یا پول خواندن یا خرید کتاب را ندارید با خرید و خواند آن حس شیرین کتاب‌خوانی را هم تجربه کنید اگرچه قرار نیست جای کتاب را بگیرد و شاید عنوان «کتاب» در آن یادآوری کتاب هفته یا کتاب جمعۀ شاملو هم باشد.

متین غفاریان – روزنامه‌نگار صاحب‌ذوق و اندیشه- البته احمد شاملو نیست که جدای جایگاه روشن‌فکری و ادبی و کاریزماتیک خود هر هفته یک کتاب- مجله درمی‌آورد!

کتاب روزآروز اما هر دو ماه و گاهی سه ماه یک بار درمی‌آید اما اگر وقتی آرشیو مطبوعات قدیمی را می‌بینید حسرت می‌خورید که جای کتاب جمعه و کتاب هفته خالی است کتاب روزآروز بخشی از آن حس را منتقل می‌کند و این را کسی می نویسد که با هر دو خاطره دارد. یکی را هنگام انتشار می خریدم اگرچه در آن سن و سال با همۀ مطالب آن ارتباط برقرار نمی‌کردم و آن حجم از چپ‌گرایی را هم نمی‌پسندیدم و دیگری را بعدها در آرشیوها دیدم.

از نگاه به چپ گفته شد. در روزگاری که بیشتر نشریات روشن‌فکری به راست گرویده‌اند یا مانند آگاهی‌نو و سیاست نامه مروج آرای ایرانشهری سید جواد طباطبایی شده‌اند کتاب روزآروز نه تنها راست نیست که به شکل ملایمی چپ می‌زند و منکر هم نیست چندان که متین غفاریان در شماره اول با روی جلد «زن، زندگی، آزادی» نوشت: "مجله کتاب روزآروز با روی‌کرد علوم اجتماعی و انتقادی و از نظر روی کرد عام سیاسی در طیف چپ قرار می‌گیرد."

حالا بهتر می‌توان دریافت که چرا متین غفاریان با تیم محمد قوچانی ادامه نداد. اگرچه احترام او را همواره نگاه می‌دارد و به مجلات او به چشم رقیب نمی‌نگرد اما در گفتاری دربارۀ «یرواند آبراهامیان» مشخص می‌شود تفاوت از کجاست تا به کجا. با این توصیف: نقدی بر تلاش محافظه کاران و نئولیبرال‌ها بر حذف تاریخ مردمی. هر چند بهتر بود به جای نئولیبرال از کلمۀ دیگری استفاده می‌شد چون آن قدر شهریار زرشناس این کلمه را در مقام فحش به کار برده که سوء تفاهم‌خیز است در حالی که می‌دانیم متین غفاریان عمیقا دموکراسی‌خواه است و از رانت‌های پیدا و پنهان نابرخوردار و قابل قیاس با امثال شهریار زرشناس نیست.

روی جلد شمارۀ نهم «کتاب روزآروز» به شهرنوش پارسی‌پور اختصاص دارد که در کنار مهشید امیر شاهی و گلی ترقی و غزالۀ علیزاده مربع نسل اول نویسندگان زن و کمی بعد از سیمین دانشور را تشکیل می دادند.

شهرنوش پارسی‌پور بیشتر با دو کتاب « طوبا و معنای شب» و « زنان بدون مردان» شناخته می شود و البته دومی با این که در ایران انتشار یافت اما زمینۀ هجوم تندروها به وزارت ارشاد وقت شد. در آن زمان هنوز اشاره به برخی خواست‌های زنان به عنوان زن و فراتر از مادر تابو بود. 

سحر کریمی که با ترجمه های روان هم شناخته است در گزارشی بسیار فنی و دقیق در 23 صفحه کتاب های او و در واقع جهان داستانی شهرنوش پارسی پور را بررسیده و نشان داده چگونه بعد از گذار از دوره های مختلف به همان عرفان خاص و نگاه مادربزرگ بازگشته و طوبا یا طوبی در واقع مادربزرگ او بوده است.

این گزارش را می توان به عنوان نمونه «گزارش از شخص» دانست چنان که گاهی فریدون صدیقی از سر لطف بر برخی نوشته های این نویسنده اطلاق می کند  و اگرچه با قلم سحر کریمی آشنا بودم اما نمی‌دانستم در مدیریت و روابط عمومی و اجرا هم تسلطی دارد در حد بهترین مجریان تلویزیونی در دورانی که تلویزیون اعتبار داشت و به حال و روز امروز نیفتاده بود  و این را روز جمعه در مراسمی که در شعبۀ جدید بوک‌لند برپا کرده بودند دریافتم و حس کردم سیروس علی‌نژاد به وجد آمده و ستایش می کند.

این گزارش خواندنی است و نباید در چند جمله بیاید چون خود آن برگرفته از داستان های شهرنوش پارسی‌پور است و اگر قرار باشد این توصیف و خلاصه‌نویسی را ما هم خلاصه کنیم لابد یکی هم باید این نوشته را فشرده کند! گزارش این گونه تمام می‌شود:

«اگرچه تن او (شهرنوش پارسی‌پور) اکنون در خاک سانفرانسیسکوست ، ذرات تَنَش حتما در یکی شدن با کاینات‌اند و زنی دیگر در گوشه‌ای در این جهان در حال نوشتن از این ذره است، چنان که خود او همواره در پی اندیشیدن و سخن گفتن از ذرات در گذر کاینات بود.»

کتاب روزآروز اما به تمامی فرهنگی و ادبی یا با ژست مخالف خوان روشن‌فکری نیست و این را می‌شود از اهمیتی که برای روایت دو کتاب ولی نصر و آرین طباطبایی درباره کلان راهبرد امنیت ملی در ایران  قایل شده دریافت. هم نصرِ پسر و هم طباطباییِ دختر ( یکی پسر دکتر سید حسین نصر است و دیگری دختر دکتر سید جواد طباطبایی) در این دو کتاب کوشیده‌اند این مفهوم را بررسند و روشن کنند که جمهوری اسلامی بر خلاف تصور غالب در غرب یک حکومت کاملا ایدیولوژیک نیست و اگرچه کلاسیک نیست اما راهبردهای امنیتی را از دل تجربه‌های تاریخی برگزیده و از سر احساس تنهایی نه افراط ایدیولوژیک و این نکته را سیما پروانه‌گهر با نثری بسیار روان و در متنی دور از احساسات گرم و با نگاه سرد سیاسی توضیح داده است.

نثر سیما پروانه‌گهر در این متن بسیار سَخته و پخته شده و در روزگاری که برخی مدعیان دانستن و نشر اطلاعات مطلقا کتاب نمی‌خوانند و یک جمله در اینستاگرام را کافی می دانند یا سوژه می‌کنند امید‌بخش است و این که توانسته به دام قضاوت درنغلتد و روح دو کتاب را بازبتاباند، حس خوبی به مخاطب می‌دهد.

جان کلام هر دو کتاب ( هم بر لبه تنهایی" ولی نصر و هم نه فتح نه شکستِ آرین طباطبایی) این است: بی‌اعتمادی عمیق به قدرت‌های خارجی ریشه در تجربه‌های تاریخی اشغال کشور و منفعل بودن جامعه جهانی در برابر حمله عراق و استفاده از سلاح‌های شیمیایی دارد که ثابت کرد قدرت‌های بزرگ منافع خود را بر امنیت ایران ترجیح می‌دهند.

آرین طباطبایی می‌نویسد: اگر قرار باشد استراتژی امنیت ملی جمهوری اسلامی را بدون توجه به تاریخ ایران توضیح دهیم بخش مهمی از ماجرا را از دست داده‌ایم و سیما پروانه‌گهر هم بی آن که در روایت مداخله کند به توضیح همین دیدگاه پرداخته است. 

قرار من در معرفی مجلات بی‌نیاز کردن مخاطبان از خریدن و خواندن نیست. بلکه تشویق و چه بسا تشجیع در خریدن است و درست است که در روزگار غلبۀ غم نان با 700 هزار تومان می‌شود 15 قرص نان سنگک خرید و فضای مجازی آدم‌ها را بی حوصله و فست فودی کرده در خواندن اما هیچ امر دیگری جای مجله را نمی گیرد خاصه مجلات وزین در روزگار حزین و ولو دستگاه سانسور به جای تشویق تولید فرهنگی به دنبال محدود سازی باشد و وظیفه ذاتی خود در تأمین کاغذ را هم انجام ندهد یا نتواند انجام دهد و پول حمایت از مطبوعات صرف کارهای ادرای بی حاصل و توصیه و سانسور شود.

اگر قرار بر نقدی هم باشد به اصرار بر تعبیر «جمال‌الدین افغانی» از کتاب «تقی‌زاده در جنگ با سایۀ خود» است و  البته فصلی از آن کتاب است و متوجه مجله نیست. 

پیش‌تر در مقاله‌ای -و بعد از آن که سید حسن آقای خمینی سید جمال را از مفاخر افغانستان ذکر کرده بود- با ذکر دلایلی  نشان داده بودم سید جمال، ایرانی است نه افغانی (افغانستانی)  و اینجا ناچارم سه فقره از آنها را بر‌شمرم تا در ذهن مخاطبان انگاره نادرست ننشیند اگرچه اصل مطلب در ستایش و توصیه به خواندن روزآروز است همچنان و این سه هم از سه کتاب نقل می‌شود تا با حال و هوای کتابی روزآروز سازگار باشد:

1- اعتماد‌السلطنه وزیر انطباعات عصر ناصری در روزنامه خاطرات و در « دوشنبه غره ربیع الآخر 1304 قمری» می‌نویسد:

«صبح، خانه حاجی محمد حسن امین دارالضرب ملعون که پدر ایران و ایرانیان را درآورده مکنت و ملت و دولت را به باد داده دیدن سید جمال الدین رفتم. این شخص از بوشهر به گفته من آمده است و خیلی مرد باعلم و معتبری است. دو سه زبان می داند. در نوشتن عربی اول شخص است. اگر چه افغانی امضا می کرد اما حالا می گوید اهل  سعد آباد همدان است. ( در پانوشت: اسد آباد)- [ روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه – به کوشش ایرج افشار – امیر کبیر – صفحه 470]

۲-ادوارد براون در « انقلاب ایران» می‌نویسد: «این فقره بر همه ایرانیان و همچنین مورخان بزرگی مانند ژنرال هوتن شیندلر ثابت شده که او در اسدآباد نزدیک کابل زاده نشده و قطعا در اسد باد همدان ایران تولد یافته است... چنین تصور می‌رود که چون یک ایرانی واقعی بوده با ادعای افغان بودن می‌خواسته در محیط سُنی جماعت آنجا روزگار را با آسایش و امنیت بیشتری بگذراند و از طرف دیگر از حمایت بی اعتبار حکومت ایران نسبت به رعایای خود برکنار باشد.»

 ۳- مهدی بامداد در جلد اول مجموعه « شرح حال رجال ایران- قرون 12 و 13 و 14 هجری» می‌نویسد:

«روزی سردار عبدالعزیز خان اولین سفیر افغانستان در ایران که پس از استقلال آن مملکت و بیرون آمدن از تحت حمایت و سلطه انگلستان در سال 1919 میلادی یا 1298 خورشیدی به ایران آمد از قول عمو و پدر زن خود – سردار اسکندر خان که سالیان متمادی در ایران بود و بیشتر ایام  در اصفهان اقامت داشت و در همان جا درگذشت و مدفون شد – به نگارنده این سطور چنین نقل می‌کرد:

روزی سردار از سید جمال‌الدین که به تهران آمده بود پرسید: من تمام خانواده‌های معروف افغانستان را به خوبی می‌شناسم و شما از هیچ یک از آنها نیستید. چرا خود را افغانی شهرت داده‌اید؟ سید جمال در پاسخ اسکندرخان گفت: چون من خیالاتی دارم و می‌خواهم در اقدامات و عملیات چندی داخل شوم و دولت ایران در ممالک خارجه نماینده دارد و ممکن است مانع اقدامات و عملیات من شود و مرا جلب کنند خودم را افغانی معرفی کردم زیرا افغانستان در هیچ‌جا نماینده سیاسی ندارد و می توانم آزادانه به کارهای خودم مشغول باشم و کسی متعرض و مزاحم من نخواهد شد.»

[پایان نقل قول ها از سه کتاب درباره سید جمال الدین اسد آبادی]

راستی این را هم اضافه کنم. برای این که بدانید چه بر سر قدرت خرید و اقتصاد و معیشت ما آمده هم روزآروز گواه مناسبی است. 

همین چهار سال قبل قیمت شماره اول آن 80 هزار تومان بود و حالا بعد از چهار سال و نه 40 سال قیمت آن به 700 هزار تومان رسیده است! 

نه که اینان گران کرده باشند و به سود اهل رسانه نباشد. این بلایی است که بر سر قیمت کاغذ و زینک آمده واز سوی دیگر  بنگاه‌های حامی و آگهی دهندگان هم خود آسیب دیده‌اند و دل و دماغ آگهی ندارند و اصلا آگهی بدهند که چه بشود؟ کالایی را که اگر در انبار بماند گران می‌شود برای چه بفروشند؟

نگاهی به کتابخانه ام می اندازم. سال نامه های دنیا -که دیگر دارند می‌پوسند - از اوایل دهه40 تا اوایل دهه50 به قیمت 5 تومان!

آن 5 تومان در روزگاری که حقوق متوسط کارمند و بخش متوسط 3 تا 4 هزار تومان بود یعنی با یک حقوق ماهانه 700شماره مجله در حد سال‌نامه دنیا می‌شد خرید! با حقوق 40 میلیون تومانی امروز اما می‌شود 60 نسخه کتاب روزآروز خرید! 

با این همه دست مریزاد و فراموش نکنید 700 هزار تومان پول یک پیتزای کامل هم نیست. همین دیشب یک مینی‌پیتزا از نان سحر به همین قیمت خریدم!

*راستی دربارۀ تیتر هم توضیح دهم: مجله مرا یاد این شعر فروغ انداخت: چقدر سینمای فردین خوب است، چقدر باغ ملی رفتن خوب است و من چقدر از همۀ چیزهای خوب خوشم می آید...

آمریکا به‌دنبال احیای ظرفیت تولید رادار در داخل کشور است

بیشتر بخوانید:

چرا «شوهر آهو خانم» را هنوز باید خواند؟

کتاب‌نامۀ آگاهی‌نو؛ یاد ابراهیم نبوی: روشنفکر یا جوکر؟

روزآروز؛ زردها بیهوده سرخ نشدند!

تماشاخانه

قدیمی‌ترین گورستان مسلمانان در ایران تخریب می‌شود

ساعت آبی مسجد همت؛ ساعتی مدرن با پیشینه‌ای هزاران ساله / شبیه ساعت جاری زمان در برلین و در مرکز خرید اروپا

فیلم های دیگر