3 سلاح عجیب جنگ سرد که برای شلیک زیر آب ساخته شدند (+عکس)

عصر ایران؛ مجله تصویری سلاح - در دوران جنگ سرد، رقابت نظامی میان اتحاد جماهیر شوروی و کشورهای عضو ناتو به حوزه هایی فراتر از میدان های نبرد زمینی و هوایی کشیده شد. اعماق آب ها نیز یکی از عرصه های این رقابت بود؛ جایی که نیروهای غواص رزمی می توانستند برای عملیات خرابکاری، حفاظت از شناورها، شناسایی تاسیسات نظامی و مقابله با غواصان دشمن به کار گرفته شوند.

اما فعالیت رزمی زیر آب با چالشی اساسی رو به رو بود: سلاح های گرم معمولی برای شلیک در هوا طراحی شده اند و عملکرد آن ها در آب به شدت تغییر می کند. آب چگالی بسیار بیشتری از هوا دارد و مقاومت آن می تواند سرعت و برد گلوله های متعارف را به سرعت کاهش دهد. به همین دلیل، شوروی و کشورهای غربی به توسعه سلاح هایی روی آوردند که مهمات مخصوص و طراحی متفاوتی داشتند.

در میان این سلاح ها، سه نمونه بیش از همه جلب توجه می کنند: تپانچه زیرآبی SPP-1 و تفنگ تهاجمی APS ساخت شوروی، و تپانچه P11 شرکت آلمانی هکلر و کخ. این سلاح ها با وجود هدف مشترک، از نظر ساختار، مهمات و شیوه شلیک تفاوت های قابل توجهی داشتند.

چرا به سلاح های مخصوص زیر آب نیاز بود؟

یکی از مشکلات اصلی شلیک زیر آب، مقاومت بالای این محیط در برابر حرکت پرتابه است. گلوله ای که در هوا مسافت قابل توجهی را طی می کند، ممکن است پس از ورود به آب، در فاصله ای بسیار کوتاه سرعت و پایداری خود را از دست بدهد. شکل گلوله های معمولی نیز برای حرکت در چنین محیطی بهینه نشده است.

راهکار طراحان این بود که به جای تکیه بر گلوله های متعارف، از پرتابه های کشیده و میله مانند استفاده کنند که در منابع انگلیسی معمولا با اصطلاح Flechette شناخته می شوند. این پرتابه ها با توجه به شرایط زیر آب طراحی شده بودند تا در مقایسه با گلوله های معمولی، مسیر پایدارتری داشته باشند و در فاصله بیشتری موثر باقی بمانند.

البته این سلاح ها نیز محدودیت داشتند. برد موثر آن ها با تغییر عمق آب کاهش پیدا می کرد و عملکردشان در هوا لزوما با عملکرد زیر آب یکسان نبود. در نتیجه، سلاح های زیرآبی را باید تجهیزات تخصصی برای ماموریت های مشخص دانست، نه جایگزینی همه کاره برای سلاح های معمولی.

تپانچه SPP-1 شوروی؛ سلاحی با چهار لوله

تپانچه زیرآبی SPP-1 یکی از شناخته شده ترین سلاح هایی است که شوروی برای غواصان رزمی خود توسعه داد. نام این سلاح از عبارت روسی «Spetsialnyj Podvodnyj Pistolet» گرفته شده که به معنای تپانچه مخصوص زیر آب است.

این سلاح در اواخر دهه 1960 طراحی شد و در سال 1971 به خدمت پذیرفته شد. هدف اصلی آن، فراهم کردن امکان دفاع مسلحانه برای غواصان نظامی در محیط زیر آب بود؛ محیطی که تپانچه های معمولی در آن کارایی محدودی داشتند.

طراحی و ویژگی های فنی

ویژگی متمایز SPP-1، استفاده از چهار لوله صاف و مجزا است. این تپانچه برخلاف بسیاری از سلاح های متعارف، خشاب جعبه ای معمولی ندارد. هر لوله یک فشنگ مخصوص را در خود جای می دهد و شلیک ها به ترتیب از لوله های مختلف انجام می شوند.

مهمات این سلاح دارای پرتابه های کشیده فولادی با قطر حدود 4.5 میلی متر است. این پرتابه ها برای حرکت در آب طراحی شده اند و از نظر شکل و ابعاد با گلوله های متعارف تفاوت دارند.

از دیگر ویژگی های SPP-1 می توان به سازوکار مکانیکی آن و قابلیت آماده سازی مجدد چهار لوله با استفاده از یک مجموعه فشنگ اشاره کرد. این طراحی به سازندگان اجازه داد بدون نیاز به یک سامانه تغذیه پیچیده، سلاحی نسبتا جمع و جور برای غواصان بسازند.

مشخصات فنی SPP-1

کشور سازنده: اتحاد جماهیر شوروی

ورود به خدمت: 1971

نوع سلاح: تپانچه مخصوص زیر آب

تعداد لوله ها: چهار لوله صاف

کالیبر پرتابه: حدود 4.5 میلی متر

مهمات: فشنگ مخصوص با پرتابه کشیده فولادی

ظرفیت اولیه: چهار شلیک، یک شلیک از هر لوله

طول کلی: حدود 244 میلی متر

وزن: حدود یک کیلوگرم، بسته به شیوه محاسبه و وضعیت بارگذاری

برد موثر در زیر آب

برد SPP-1 به عمق آب وابسته است. ارقام منتشر شده برای این سلاح، بردی در حدود 17 متر در عمق پنج متری و حدود 11 متر در عمق 20 متری را نشان می دهند. در عمق بیشتر، برد موثر باز هم کاهش می یابد.

این ارقام نشان می دهند که SPP-1 برای درگیری های نسبتا نزدیک زیر آب طراحی شده بود. با این وجود، عملکرد واقعی به شرایط محیطی، نوع هدف و معیار مورد استفاده برای تعریف برد موثر بستگی دارد.

این تپانچه نمونه ای از رویکرد شوروی به تسلیحات غواصان رزمی بود: سلاحی کوچک، ساده و تخصصی که قرار نبود جای تپانچه های معمولی را در همه موقعیت ها بگیرد، بلکه برای شرایطی طراحی شده بود که تجهیزات متعارف پاسخ مناسبی ارائه نمی کردند.

تفنگ تهاجمی APS؛ سلاح زیرآبی برای شلیک پیاپی

اگر SPP-1 برای حمل آسان و دفاع فردی طراحی شده بود، تفنگ تهاجمی زیرآبی APS امکان دیگری در اختیار غواصان شوروی قرار می داد: شلیک پیاپی با ظرفیت مهمات بیشتر.

این سلاح در دهه 1970 توسعه یافت و از حدود سال 1975 وارد خدمت شد. تفنگ تهاجمی APS برای غواصان رزمی نیروی دریایی شوروی ساخته شده بود و نسبت به یک تپانچه چهار لوله، امکان شلیک سریع تر و درگیری با اهداف متعدد را فراهم می کرد.

چرا APS شبیه تفنگ های معمولی است، اما مهمات متفاوتی دارد؟

در نگاه نخست، APS شباهت زیادی به یک تفنگ تهاجمی متعارف دارد؛ بدنه کشیده، قبضه، قنداق و خشاب قابل جداسازی از اجزای اصلی آن هستند. با این وجود، مهمات این سلاح برای شرایط زیر آب طراحی شده اند.

APS از فشنگ های مخصوص با کالیبر 5.66 میلی متر استفاده می کند که پرتابه ای کشیده و میله مانند دارند. این پرتابه ها به جای شکل متعارف گلوله های تفنگی، برای کاهش مشکلات ناشی از حرکت در آب طراحی شده اند.

سلاح از سازوکار گازی برای عملکرد خودکار استفاده می کند و می تواند به صورت نیمه خودکار یا تمام خودکار شلیک کند. خشاب آن نیز ظرفیت 26 فشنگ دارد؛ ظرفیتی که در مقایسه با چهار شلیک SPP-1، امکان درگیری طولانی تری را فراهم می کند.

مشخصات فنی APS

کشور سازنده: اتحاد جماهیر شوروی

طراح شناخته شده: ولادیمیر سیمونوف

ورود به خدمت: حدود 1975

نوع سلاح: تفنگ تهاجمی زیرآبی

کالیبر: 5.66 میلی متر

نوع مهمات: فشنگ مخصوص MPS با پرتابه فولادی کشیده

ظرفیت خشاب: 26 فشنگ

طول با قنداق باز: حدود 840 میلی متر

طول با قنداق جمع شده: حدود 620 میلی متر

وزن: حدود 3 کیلوگرم بدون خشاب، با تفاوت میان منابع

نرخ آتش اسمی: حدود 600 گلوله در دقیقه

برد APS در عمق های مختلف

یکی از مهم ترین ویژگی های APS، کاهش برد موثر آن با افزایش عمق آب است. بر اساس مشخصات منتشر شده، برد موثر آن در عمق پنج متری حدود 30 متر است. در عمق 20 متری این مقدار به حدود 20 متر می رسد و در عمق 40 متری، به حدود 11 متر کاهش پیدا می کند.

این تفاوت به شرایط حرکت پرتابه در آب مربوط است و نشان می دهد که حتی سلاحی که به طور اختصاصی برای محیط زیر آب طراحی شده، از محدودیت های فیزیکی این محیط مصون نیست.

APS همچنین در هوا عملکردی متفاوت از عملکرد زیر آب دارد. برد ذکر شده برای آن در هوا حدود 100 متر است، اما این رقم به معنای هم سطح بودن آن با تفنگ های تهاجمی متعارف در شرایط زمینی نیست. طراحی مهمات و لوله آن در درجه نخست برای کاربرد زیر آب انجام شده بود.

نقطه ضعف APS چه بود؟

با وجود قابلیت های قابل توجه در زیر آب، APS برای استفاده طولانی مدت در خشکی بهینه نشده بود. پرتابه های کشیده مخصوص آن در هوا از نظر پایداری و عملکرد بالستیکی با گلوله های متعارف تفنگی تفاوت داشتند و لوله صاف نیز محدودیت های خاص خود را ایجاد می کرد.

به همین دلیل، این سلاح برای ماموریت های غواصان رزمی در محیط زیر آب مناسب بود، اما در عملیات هایی که پس از خروج از آب به درگیری زمینی طولانی نیاز داشتند، انتخاب ایده آلی محسوب نمی شد.

این محدودیت یکی از دلایلی بود که بعدها توجه به سلاح های ترکیبی و تجهیزاتی با قابلیت عملکرد بهتر در هر دو محیط افزایش یافت.

تپانچه Heckler & Koch P11؛ پاسخ آلمان غربی به نبرد زیر آب

در سوی غربی جنگ سرد، شرکت آلمانی هکلر و کخ روی سلاحی متفاوت کار کرد: تپانچه زیرآبی P11.

توسعه این سلاح در اواخر دهه 1960 و اوایل دهه 1970 انجام شد و P11 در سال 1976 وارد خدمت نیروهای مسلح آلمان غربی شد. این سلاح برای نیروهای غواص رزمی طراحی شده بود و بعدها در گزارش های تخصصی به استفاده آن توسط نیروهای ویژه چند کشور عضو ناتو، از جمله آمریکا، نیز اشاره شد.

اطلاعات مربوط به تپانچه P11 برای سال ها محرمانه بود و حتی پس از انتشار تصاویر آن، جزئیات فنی و سوابق عملیاتی اش به اندازه بسیاری از سلاح های متعارف روشن نشد.

پنج لوله و سامانه شلیک الکتریکی

مهم ترین تفاوت P11 با SPP-1، استفاده از پنج لوله و سامانه شلیک الکتریکی است. هر لوله یک فشنگ از پیش آماده شده را در خود جای می دهد و سلاح می تواند پنج شلیک متوالی انجام دهد.

در این طراحی، به جای اتکا به یک سازوکار کاملا مکانیکی متعارف برای آغاز شلیک، از سامانه الکتریکی استفاده می شود. این سامانه برای عملکرد قابل اعتماد در شرایط خاص ماموریت های زیرآبی طراحی شده بود.

P11 همچنین از مهمات ویژه با پرتابه های کشیده استفاده می کند. مهمات زیرآبی آن با پرتابه های مخصوص طراحی شده اند، درحالی که برای شلیک در هوا نیز نوع دیگری از مهمات در نظر گرفته شده است. این ویژگی، P11 را از بسیاری از سلاح های زیرآبی که عمدتا برای یک محیط مشخص بهینه شده بودند، متمایز می کرد.

مشخصات فنی P11

کشور سازنده: آلمان غربی

شرکت سازنده: هکلر و کخ

ورود به خدمت: 1976

نوع سلاح: تپانچه تخصصی غواصان رزمی

تعداد لوله ها: پنج لوله

کالیبر اسمی: 7.62 میلی متر

نوع مهمات: فشنگ های ویژه با پرتابه های کشیده؛ انواع متفاوت برای زیر آب و هوا

سامانه شلیک: الکتریکی

ظرفیت: پنج شلیک

طول کلی: حدود 200 میلی متر

عرض: حدود 60 میلی متر

وزن: حدود 1.2 کیلوگرم، بر اساس برخی مشخصات منتشر شده

باید توجه داشت که اطلاعات فنی منتشر شده درباره P11 در برخی جزئیات با یکدیگر تفاوت دارند. از این رو، ارقام بالا مشخصات تقریبی و متداول در منابع تخصصی هستند، نه مشخصات یکسان در تمام نسخه ها و پیکربندی ها.

چرا سامانه شلیک الکتریکی اهمیت داشت؟

محیط زیر آب، به ویژه آب شور، شرایط دشواری برای تجهیزات مکانیکی و الکتریکی ایجاد می کند. طراحی سلاحی که بتواند در این محیط به طور قابل اعتماد عمل کند، مستلزم توجه به خوردگی، آب بندی و عملکرد اجزای داخلی است.

در P11، سامانه شلیک الکتریکی بخشی از راهکار مهندسی شرکت سازنده برای یک سلاح تخصصی بود. با این وجود، الکتریکی بودن سامانه به معنای حذف تمام مشکلات فنی نیست؛ این طراحی نیز به نگهداری و تجهیزات اختصاصی نیاز داشت.

یکی از ویژگی های غیرمعمول P11، شیوه آماده سازی مجدد آن پس از مصرف مهمات است. مجموعه لوله های از پیش بارگذاری شده باید تعویض یا برای بارگذاری مجدد به سازنده بازگردانده می شد. در نتیجه، برخلاف بسیاری از تپانچه های متعارف، شارژ مجدد آن در میدان به سادگی تعویض یک خشاب معمولی نبود.

این ویژگی نشان می دهد که P11 برای ماموریت های خاص طراحی شده بود؛ ماموریت هایی که در آن ها قابلیت اطمینان و عملکرد در محیط زیر آب اهمیت بیشتری از سهولت استفاده روزمره داشت.

آیا نیروی دریایی آمریکا از P11 استفاده می کرد؟

گزارش های تخصصی تسلیحاتی، P11 را در میان تجهیزات مورد استفاده برخی واحدهای ویژه غربی، از جمله نیروهای غواص رزمی و واحدهایی از نیروی دریایی آمریکا، قرار می دهند. با این وجود، جزئیات مربوط به تعداد سلاح ها، دوره دقیق استفاده و ماموریت های عملیاتی آن به طور کامل و عمومی منتشر نشده است.

آیا غواصان شوروی و آمریکا واقعا با این سلاح ها با یکدیگر جنگیدند؟

با وجود رقابت شدید دو بلوک در دوران جنگ سرد، گزارش معتبر و شناخته شده ای از وقوع یک نبرد مستقیم زیرآبی میان غواصان رزمی شوروی و آمریکا با استفاده از این سلاح ها در دست نیست.

این به معنای نبود عملیات مخفی، ماموریت های شناسایی یا مواجهه های احتمالی غواصان دو طرف نیست؛ بلکه باید میان توانایی نظامی یک سلاح و استفاده مستند از آن در یک درگیری واقعی تفاوت قائل شد.

غواصان رزمی در دوران جنگ سرد می توانستند برای شناسایی تاسیسات دریایی، حفاظت از شناورها، عملیات ویژه و مقابله با تهدیدهای زیرآبی به کار گرفته شوند. وجود سلاح های اختصاصی نیز نشان می دهد که ارتش ها احتمال درگیری در چنین شرایطی را جدی می گرفتند.

با این وجود، داشتن سلاحی برای یک سناریوی احتمالی، به خودی خود ثابت نمی کند که آن سناریو واقعا رخ داده است.

نشست مالت در سال 1989؛ زمانی که غواصان دو ابرقدرت از یک دیدار محافظت کردند

یکی از رویدادهای تاریخی جالب در واپسین سال های جنگ سرد، نشست مالت در روزهای 2 تا 3 دسامبر 1989 بود. در این دیدار، جورج اچ. دبلیو. بوش، رئیس جمهور وقت آمریکا، و میخائیل گورباچف، رهبر اتحاد جماهیر شوروی، درباره تحولات جهانی و آینده روابط دو کشور گفت و گو کردند.

این نشست در شرایطی برگزار شد که بلوک شرق با تغییرات سیاسی گسترده رو به رو بود و دیوار برلین تنها چند هفته پیش از آن سقوط کرده بود. دیدار مالت به یکی از نمادهای مهم کاهش تنش میان دو ابرقدرت و حرکت به سوی پایان جنگ سرد تبدیل شد.

امنیت این نشست نیز اهمیت زیادی داشت. دو طرف برای حفاظت از رهبران خود و شناورهای محل برگزاری دیدار، تدابیر گسترده دریایی در نظر گرفتند. گزارش روزنامه واشنگتن پست در اول دسامبر 1989 به حضور تیم های غواصی آمریکایی و شوروی در کنار شناورهای نظامی دو کشور اشاره می کند. غواصان همچنین در بررسی و حفاظت از محیط دریایی اطراف محل برگزاری نشست نقش داشتند.

این رویداد تصویری جالب از تغییر فضای سیاسی آن دوره ارائه می دهد: نیروهایی که در دهه های گذشته برای مواجهه احتمالی با یکدیگر آموزش دیده بودند، در جریان یک نشست دیپلماتیک در چارچوب تدابیر امنیتی هم زمان فعالیت می کردند.

میراث تسلیحاتی که برای یک میدان نبرد متفاوت ساخته شد

تپانچه SPP-1، تفنگ تهاجمی APS و تپانچه H&K P11 یادگار دوره ای هستند که رقابت نظامی به توسعه تجهیزات بسیار تخصصی منجر شد. این سلاح ها برای شرایطی ساخته شدند که در آن، قواعد معمول طراحی سلاح گرم دیگر به تنهایی پاسخگو نبودند.

شوروی با توسعه یک تپانچه چهارلوله و یک تفنگ تهاجمی زیرآبی، دو نیاز متفاوت غواصان رزمی را پوشش داد. در سوی دیگر، آلمان غربی با P11 سامانه ای پنج لوله و دارای شلیک الکتریکی را به میدان آورد که برای استفاده تخصصی در محیط زیر آب طراحی شده بود.

این سلاح ها در عین تفاوت، یک درس مشترک دارند: فناوری نظامی تنها به افزایش قدرت آتش محدود نمی شود؛ گاهی مهم ترین نوآوری، سازگار کردن یک ابزار با محیطی است که عملکرد عادی آن را مختل می کند.

و شاید جالب ترین بخش این داستان، نه خود سلاح ها، بلکه تضاد تاریخی میان ماموریت احتمالی آن ها و فضای سیاسی سال 1989 باشد؛ زمانی که غواصان دو ابرقدرت در آب های اطراف مالت به حفاظت از نشستی کمک کردند که به نمادی از کاهش تنش و نزدیک شدن پایان جنگ سرد تبدیل شد.

تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور

دیدار دوباره جواد عزتی با بازیگر خردسال سریال دردسر‌های عظیم پس از ۱۲ سال

بیشتر بخوانید:

10 سلاح فوق سری جنگ سرد که توسط هنرمندان نقاش آمریکایی معرفی شدند!(+عکس)

تماشاخانه

مناره ساربان یا برج پیزای اصفهان! بنایی که کج‌اش کردید و حالا پُزش را می‌دهید

باغ جهانی عباس‌آباد بهشهر : از میراث تاریخی تا پارک خوشگذرانی / یک اثر میراث جهانی که در آن می‌توانید کارهای عجیب و غریب انجام دهید

فیلم های دیگر