پَتی؛ چگونه یک سازه نیمه تمام به ویلایی متفاوت در صومعه سرا تبدیل شد؟ / رتبه دوم جایزه معمار 1404

عصر ایران - پروژه پَتی در صومعه سرا، نمونه ای از معماری معاصر ایران است که با تکیه بر سادگی، شفافیت و استفاده هوشمندانه از امکانات موجود، تعریف متفاوتی از یک ویلای مسکونی ارائه می دهد. این پروژه که توسط آتلیه طراحان اگر با همکاری دفتر می‌دان طراحی شده، به جای تکیه بر تزئینات و پیچیدگی های رایج، بر کیفیت فضا، ارتباط میان داخل و خارج و نمایش صادقانه مصالح و عناصر ساختمانی تمرکز دارد. پَتی با زیربنای 102 مترمربع در زمینی به مساحت 457 مترمربع در صومعه سرای استان گیلان ساخته شده و در بیست و پنجمین دوره جایزه معمار 1404، رتبه دوم گروه مسکونی تک واحدی را به دست آورده است.

از یک سازه نیمه تمام تا ایده ای متفاوت برای زندگی

زمانی که پروژه به طراحان پیشنهاد شد، بخشی از ساختار اولیه بنا شامل هشت ستون بتنی و تیرهای اجرا شده در تراز اول وجود داشت. خواسته اولیه، طراحی ویلایی در حدود 100 مترمربع بود که کیفیتی بالاتر از نمونه های مشابه در ساخت و سازهای معمول داشته باشد؛ اما وضعیت سازه و نحوه استقرار آن در زمین، چالش هایی را پیش روی طراحان قرار می داد.

یکی از مسائل اصلی، محدود شدن عرض مسیرهای ارتباطی اطراف بنا بود؛ مسیرهایی که قرار بود ارتباط بخش شمالی و جنوبی سایت را برقرار کنند. تیم طراحی به جای آنکه صرفا به دنبال راه حلی برای پوشاندن سازه موجود باشد، مسئله را از زاویه دیگری بررسی کرد: اگر عملکردهای خدماتی در یک حجم فشرده و مرکزی جمع شوند، چه فضایی برای ارتباط با محیط اطراف ایجاد خواهد شد؟

این پرسش، مبنای شکل گیری ایده اصلی پَتی شد. طراحان تصمیم گرفتند بخش هایی مانند آشپزخانه، سرویس های بهداشتی و فضاهای نگهداری لباس را در یک هسته مرکزی قرار دهند تا فضاهای اصلی خانه بتوانند از جهات مختلف با محیط بیرون ارتباط برقرار کنند. نتیجه، ویلایی است که به جای تقسیم شدن به اتاق های متعدد و بسته، حول یک هسته خدماتی سازمان دهی شده و از شفافیت فضایی بیشتری برخوردار است.

پَتی؛ خانه ای با حداقل پوشش و حداکثر ارتباط با محیط

نام پروژه از واژه «پَتی» گرفته شده است؛ واژه ای که در فرهنگ معین معانی خالی، ساده، برهنه و آشکار برای آن ذکر شده است. این معنا به خوبی با رویکرد معماران در طراحی بنا ارتباط دارد.

در نگاه طراحان، پَتی شدن به معنای کنار گذاشتن پوشش های غیرضروری و آشکار کردن ماهیت واقعی اجزای ساختمان است. درست مانند فضایی که تنها بخش های ضروری آن پوشیده می شوند و باقی سطوح امکان دیده شدن و ارتباط با محیط را پیدا می کنند، این ویلا نیز تلاش می کند از پوشاندن بی دلیل فضاها و عناصر خود فاصله بگیرد.

البته این برهنگی به معنای نادیده گرفتن حریم خصوصی یا آسایش ساکنان نیست. بخش هایی که به حریم نیاز دارند، با استفاده از پرده و عناصر مناسب پوشانده می شوند؛ در مقابل، فضاهای عمومی تر تا جای ممکن باز و شفاف باقی می مانند. به این ترتیب، مرز میان داخل و خارج به جای آنکه همواره با دیوارهای صلب تعریف شود، متناسب با نیازهای زندگی روزمره تغییر می کند.

این رویکرد در نحوه برخورد با سازه، مصالح، جزئیات اجرایی و حتی مبلمان نیز ادامه پیدا کرده است. در پَتی، سادگی صرفا یک ویژگی ظاهری نیست، بلکه به اصلی برای تصمیم گیری در مراحل مختلف طراحی و ساخت تبدیل شده است.

سه عرصه اصلی؛ خدمات، زندگی و فراغت

سازمان دهی فضایی پروژه بر پایه سه عرصه اصلی شکل گرفته است: بخش خدماتی، فضای زندگی و محدوده فراغت. این تقسیم بندی هم در پلان و هم در مقطع ساختمان دنبال شده و به تعریف روشن تر عملکردهای مختلف کمک می کند.

بخش خدماتی؛ هسته چوبی در مرکز خانه

آشپزخانه، سرویس های بهداشتی و فضاهای خصوصی نگهداری لباس در قالب یک حجم مرکزی با پوشش چوبی گرد هم آمده اند. این هسته، افزون بر سامان دهی عملکردهای خدماتی، به عنصر اصلی سازمان دهنده فضای داخلی تبدیل شده است.

قرارگیری این بخش در مرکز بنا باعث می شود فضاهای پیرامونی از آزادی بیشتری در نحوه ارتباط با محیط برخوردار باشند. در عین حال، هسته مرکزی از جهات مختلف نقش های متفاوتی ایفا می کند و صرفا به یک فضای بسته برای استقرار خدمات محدود نمی شود.

یکی از ایده های جالب پروژه، استفاده از سقف این حجم به عنوان سطحی قابل استفاده است. به این ترتیب، سطح بالایی هسته خدماتی نیز به بخشی از تجربه فضایی خانه تبدیل می شود و امکان استراحت و حضور در ارتفاعی متفاوت را فراهم می کند.

فضای زندگی؛ پیوند میان داخل و خارج

نشیمن، غذاخوری و اتاق های خواب در اطراف هسته مرکزی قرار گرفته اند. در این بخش، ارتباط دوطرفه میان فضای داخلی و محیط بیرون اهمیت زیادی دارد. جداره های شیشه ای و بازشوها اجازه می دهند نور طبیعی وارد خانه شود و فضاهای زندگی با چشم انداز و محوطه اطراف ارتباط برقرار کنند.

در این سازمان دهی، فضای داخلی به مجموعه ای از اتاق های کاملا جدا از یکدیگر تبدیل نمی شود، بلکه بخش های مختلف آن در ارتباط با یکدیگر و با محیط پیرامون تعریف می شوند. نتیجه، فضایی است که با وجود زیربنای محدود، ظرفیت بیشتری برای تجربه های متنوع زندگی روزمره دارد.

فضای فراغت؛ گسترش زندگی به محوطه بیرونی

عرصه سوم به فعالیت هایی اختصاص دارد که در ارتباط مستقیم با فضای باز انجام می شوند. سکوی امتدادیافته، استخر، محل تماشای فیلم و فضاهای دورهمی در این بخش قرار می گیرند و محدوده زندگی را از داخل بنا به محوطه بیرونی گسترش می دهند.

در اینجا، فضای باز صرفا محوطه ای در اطراف ساختمان نیست؛ بلکه بخشی از برنامه عملکردی پروژه به شمار می رود. امتداد یافتن کف و سقف و ایجاد فضاهای نیمه باز، امکان استفاده از محیط بیرون را افزایش می دهد و مرز میان فضای مسکونی و فضای تفریحی را انعطاف پذیرتر می کند.

سقف دوپوسته و سکویی که از محدوده ساختمان فراتر می رود

یکی از تصمیم های مهم در طراحی پَتی، گسترش کف و سقف فراتر از محدوده اولیه بناست. معماران با ادامه دادن اسلب بتنی موجود، سکویی وسیع تر ایجاد کرده اند که به فضاهای داخلی محدود نمی ماند و در ارتباط با محوطه اطراف گسترش پیدا می کند.

در بخش بالایی نیز سقفی ساده و حفاظ گونه روی تیرهای موجود شکل گرفته است. این سقف با استفاده از عناصر چوبی و پوشش فلزی، ضمن هماهنگی با ساخت و سازهای آشنای منطقه، نقش مهمی در ایجاد سایه و محافظت از فضاها در برابر بارش و تابش مستقیم خورشید دارد.

سقف پروژه دوپوسته طراحی شده است؛ راهکاری که با شرایط اقلیمی گیلان و نیاز به محافظت از فضای داخلی در برابر بارندگی ارتباط مستقیم دارد. امتداد یافتن پوسته بیرونی، علاوه بر ایجاد فضای سرپوشیده بیشتر، به هدایت آب باران به سمت نوار سبز مجاور مسیرهای جانبی کمک می کند.

در کنار این تمهیدات، قرار گرفتن فضای زندگی در ارتفاعی بالاتر از سطح خاک نیز اهمیت دارد. کف بنا به واسطه ضخامت فونداسیون از بستر زمین فاصله گرفته است؛ تصمیمی که در کنار سایر جزئیات، به سازگارتر شدن فضای داخلی با شرایط محیطی کمک می کند.

شیشه، پرده های سفید و امکان تنظیم حریم خصوصی

جداره های شیشه ای یکی از عناصر تعیین کننده در شکل گیری شخصیت معماری پَتی هستند. این جداره ها ضمن حفظ ارتباط بصری با محیط، امکان ورود نور طبیعی را فراهم می کنند و به بازتر شدن فضای داخلی کمک می رسانند.

با این حال، شفافیت در این پروژه به معنای حذف کامل مرزهای فضایی نیست. پرده های سفید به ساکنان اجازه می دهند میزان دید و حریم خصوصی را متناسب با موقعیت و نیاز خود تنظیم کنند. در نتیجه، فضای خانه می تواند در زمان های مختلف، از حالتی باز و پیوسته به محیطی خصوصی تر تغییر پیدا کند.

بازشوهای دوجداره نیز در بهبود شرایط محیطی نقش دارند. امکان گشودن جداره ها، تهویه طبیعی را در فضا برقرار می کند و در عین حال، طراحی سقف و لایه های محافظ کمک می کند ارتباط با هوای آزاد بدون تماس مستقیم با بارش باران امکان پذیر باشد.

در مجموع، مجموعه این تصمیم ها تلاش می کند میان شفافیت، آسایش حرارتی، تهویه طبیعی و حریم خصوصی تعادل برقرار کند؛ تعادلی که در یک ویلای واقع در اقلیم مرطوب گیلان اهمیت ویژه ای دارد.

مصالح آشنا و نمایش صادقانه جزئیات

پَتی در انتخاب مصالح و نحوه اجرای جزئیات نیز از رویکردی ساده و بی تکلف پیروی می کند. معماران به جای استفاده گسترده از پوشش های تزئینی، تلاش کرده اند با عناصر در دسترس و آشنا در محیط محلی کار کنند. سقف متشکل از تیرهای چوبی و پوشش فلزی، جداره های بلوک سیمانی و استفاده از پوشش های چوبی در بخش های داخلی، بخشی از همین رویکرد هستند.

در فضای داخلی، هسته خدماتی با پوشش تخته های او اس بی (OSB) از دیگر بخش ها متمایز شده است. کابینت های آشپزخانه و برخی سطوح نیز با همین زبان مصالحی شکل گرفته اند و در کنار صفحات فلزی و عناصر بتنی، ترکیبی ساده و کاربردی به وجود آورده اند.

نکته مهم این است که مصالح در این پروژه تلاش نمی کنند هویت واقعی خود را پشت لایه های متعدد پنهان کنند. هر عنصر تا حد امکان با همان ماهیت و کیفیتی که دارد به نمایش گذاشته می شود. این رویکرد در جزئیات بازشوها، تاسیسات مکانیکی و برقی، مبلمان و سازه های فلزی نیمه باز محوطه نیز ادامه دارد.

توجه به بستر محلی تنها به انتخاب مصالح محدود نمی شود. همکاری با نیروهای فنی و تکنسین های محلی نیز بخشی از روند پیشبرد پروژه بوده است؛ رویکردی که میان ایده طراحی و شیوه های ساخت در منطقه ارتباط برقرار می کند.

معماری در خدمت کیفیت زندگی، نه نمایش تجمل

آنچه پَتی را از بسیاری از ویلاهای متعارف متمایز می کند، تلاش برای افزایش کیفیت زندگی بدون تکیه بر پیچیدگی های غیرضروری است. در این پروژه، ارزش معماری بیش از آنکه در تزئینات پرهزینه یا فرم های نمایشی جست و جو شود، در نحوه سازمان دهی فضا، کیفیت ارتباط با محیط و استفاده از امکانات موجود شکل می گیرد.

سازه بتنی از پیش اجرا شده، محدودیتی بود که می توانست مسیر طراحی را به سمت راه حل های معمول سوق دهد؛ اما معماران با تعریف یک هسته خدماتی مرکزی، گسترش کف و سقف و باز کردن جداره ها، از همین وضعیت برای خلق فضایی متفاوت استفاده کردند.

این تصمیم ها در کنار هم باعث شده اند بنایی با زیربنای نسبتا محدود، عرصه های متنوعی برای زندگی، استراحت و دورهمی داشته باشد. ارتباط میان فضاهای داخلی و بیرونی نیز به گونه ای تعریف شده است که محوطه، تراس و استخر به بخش هایی مکمل برای زندگی روزمره تبدیل شوند.

پَتی را می توان تلاشی برای رسیدن به نوعی سادگی آگاهانه دانست؛ سادگی ای که نه از حذف نیازهای زندگی، بلکه از کنار گذاشتن عناصر غیرضروری و تمرکز بر کیفیت فضا به دست می آید. این پروژه نشان می دهد که گاهی یک مداخله محدود اما دقیق، می تواند ظرفیت های پنهان یک سازه موجود را آشکار کند و به آن کیفیتی تازه ببخشد.

مشخصات پروژه پَتی

نام پروژه: پَتی

موقعیت: روستای کلنگستان، صومعه سرا، استان گیلان، ایران

کاربری: ویلای مسکونی

زیربنا: 102 مترمربع

مساحت زمین: 457 مترمربع

جایزه: رتبه دوم گروه مسکونی تک واحدی، بیست و پنجمین دوره جایزه معمار 1404

دفتر طراحی: آتلیه طراحان اگر، با همکاری دفتر مِی‌دان

معماران مسئول: امیرعلی علایی، علی چایی چیان و میثم سلطانی

کارفرما: میثم سلطانی

تیم طراحی: ساجد خیراللهی، تینا زارعی و طهورا زارعی

تیم اجرا: میثم سلطانی و طهمورث زهرابی

نظارت: دفتر مِی‌دان

سازه و جزئیات اجرایی: میثم سلطانی، تینا زارعی، ساجد خیراللهی و محمد کریمی

تاسیسات برقی: فرزان رحمتی

تاسیسات مکانیکی: رضا نصیری

گرافیک: آتلیه طراحان اگر

عکاس پروژه: سروش مجیدی

گالری تصاویر

مدیرکل استاندارد استان تهران: با جاعلان علامت استاندارد برخورد قضایی خواهد شد

بیشتر بخوانید:

ویلا شهرک تهران؛ وقتی نمای سفید و شیشه، مرزهای درون و بیرون را کمرنگ می‌کنند (عکس)

تماشاخانه

زینب ابوطالبی کجاست ؟ واقعا «جمع کرده از ایران رفته» یا در ایران است ؟ چرا عکس و فیلم نمی‌دهد!

سد سجاد رود ؛ تخریب جنگل و آوارگی مردم / کوچ اجباری و خانه و زمین‌هایی که غرق می‌شوند

فیلم های دیگر