مسیرهای تازه برای دست‌رسی به چین/اتصال ریلی ایران به آسیای مرکزی از مسیر افغانستان

عصر ایران- رییس مرکز ارتباطات استراتژیک در مؤسسۀ مطالعات پیشرفته بین‌المللی (IAIS) در یادداشتی به موضوع تنوع بخشی مسیرهای ترانزیتی ایران بعد از بحران تنگه هرمز پرداخته است.

در یادداشت نارگیزا عمرووا (Nargiza Umarova) آمده است: جمهوری اسلامی ایران در حال تقویت بُعد افغانستانی دیپلماسی حمل‌ونقل خود است و همزمان همکاری‌های خود با کشورهای آسیای مرکزی را نیز توسعه می‌دهد.

در ماه‌های اخیر چند رویداد قابل توجه در این زمینه رخ داده است و بررسی مجموع این تحولات نشان می‌دهد افغانستان به‌طور فعال در حال ورود به شبکه رو‌به‌گسترش مسیرهای زمینی اوراسیاست.

چین نیز در چارچوب طرح «کمربند و جاده» از این روند حمایت عملی می‌کند. راهبرد پکن، تنوع‌بخشی به مسیرهای لجستیکی شرق به غرب از طریق آسیای مرکزی است تا خطرات فزاینده ناشی از نااطمینانی در حمل‌ونقل دریایی را کاهش دهد.

انتظار می‌رود ازبکستان بیشترین بهره را از این روند ببرد، زیرا این کشور توسعه مسیرهای ترانزیتی جنوبی را در اولویت قرار داده و در قبال افغانستان و ایران نیز سیاستی عمل‌گرایانه در پیش گرفته است.

خط آهن افغانستان با مشارکت ایران

در ژوئن ۲۰۲۶، هیأتی از افغانستان به ریاست مولوی محمد اسحاق صاحب‌زاده، معاون وزیر راه‌آهن افغانستان، به ایران سفر کرد تا درباره پروژه‌های زیرساختی و لجستیکی حمل‌ونقل، از جمله ساخت خط‌آهن هرات–مزارشریف، گفت‌وگو کند.

طرفین درباره مشخصات فنی، استانداردها، سازوکارهای تأمین مالی و مراحل اجرای پروژه بحث کردند. پیش از برگزاری این نشست در تهران، گزارش‌های رسانه‌ای حاکی از آن بود که بانک‌های تجاری افغانستان آمادگی دارند در خط‌آهن جدیدی که استان‌های بلخ و هرات را به یکدیگر متصل می‌کند، سرمایه‌گذاری کنند؛ پروژه‌ای که هزینه آن حدود ۷۸۰ میلیون دلار برآورد شده است. بعداً مشخص شد شرکت‌های ایرانی ساخت این زیرساخت را بر عهده خواهند گرفت و در مقابل، در توسعه منابع معدنی افغانستان مشارکت خواهند داشت.

مسیر حمل‌ونقل هرات–مزارشریف امتداد مسیر تجارت فرامرزی خواهد بود که از شهر خواف در ایران آغاز می‌شود و یکی از اجزای کلیدی بخش افغانستانی «کریدور ریلی پنج‌کشوری» (FNRC) خواهد بود.

کریدوری که حدود ۲۱۰۰ کیلومتر طول دارد. این کریدور تا کاشغر در چین امتداد می‌یابد و از خط‌آهن با عرض استاندارد ۱۴۳۵ میلی‌متر استفاده می‌کند و از مرزهای دو کشور آسیای مرکزی، یعنی تاجیکستان و قرقیزستان، عبور می‌کند.

در سطح جهانی، این پروژه یک کریدور زمینی شرق–غرب رقابتی‌تر ایجاد خواهد کرد که افغانستان و همسایگان شمالی آن در ایفای نقش اتصال‌دهنده در آن جایگاهی محوری خواهند داشت.

اهمیت راهبردی پروژه خط‌آهن هرات–مزارشریف از ظرفیت آن برای اتصال ایران و ترکیه به جمهوری‌های آسیای مرکزی و چین از طریق افغانستان ناشی می‌شود.

شایان ذکر است آنکارا یکی از طرف‌های توافق ساخت مشترک خط‌آهن تا مزارشریف است؛ توافقی که در اکتبر ۲۰۲۵ و در حاشیه سی‌وششمین نشست منطقه‌ای اتحادیه بین‌المللی راه‌آهن‌ها در استانبول به امضا رسید.

بحران تنگه هرمز و نیاز به تنوع بخشی ترانزیتی

در پی بحران تنگه هرمز که در نتیجه رویارویی نظامی با آمریکا ایجاد شده، ایجاد مسیرهای حمل‌ونقل اضافی برای تهران به‌منظور دست‌رسی به چین، یکی از بزرگ‌ترین شرکای تجاری ایران، به ضرورتی مهم تبدیل شده است.

پکن هم به بازار ایران و هم به ظرفیت‌های گسترده جمهوری اسلامی در حوزه ترانزیت علاقه‌مند است. در ۲۵ مه ۲۰۲۵، نخستین قطار باری از شهر شی‌آن چین به مقصد بندر خشک آپرین ایران حرکت کرد و آغاز رسمی حمل‌ونقل زمینی مستقیم میان دو کشور را رقم زد.

مسیر ریلی شی‌آن–آپرین از قزاقستان و ترکمنستان عبور می‌کند و از خط‌ آهن اوزن در قزاقستان–برکت در ترکمنستان–گرگان در ایران استفاده می‌کند. این خط‌ آهن در سال ۲۰۱۴ افتتاح شد و بخشی از مسیر شرقی «کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل شمال–جنوب» محسوب می‌شود.

در چارچوب سازوکار نشست شش‌جانبه رؤسای ادارات راه‌آهن، کریدور ریلی چین–قزاقستان–ازبکستان–ترکمنستان–ایران–ترکیه/اتحادیه اروپا در حال توسعه است. این پروژه ازبکستان را در حمل‌ونقل کانتینری در شاخه جنوبی کریدور شرق–غرب وارد می‌کند.

این تحول بخشی از طرح گسترده‌تر ایجاد «کریدور اقتصادی قطار چین–اروپا» در چارچوب ابتکار کمربند و جاده است. گسترش شبکه مسیرهای باری که شهرهای چین و آسیای مرکزی را به یکدیگر متصل می‌کنند نیز باید در همین چارچوب دیده شود.

از ابتدای سال ۲۰۲۶، چندین قطار باری منظم و آزمایشی از مراکز صنعتی و اقتصادی چین، از جمله چونگ‌چینگ، سیچوان، جیانگسو، هوبی و شی‌نینگ، به مقصد کشورهای آسیای مرکزی راه‌اندازی شده‌اند که امکان ادامه مسیر آنها به ایران و فراتر از آن نیز وجود دارد.

همسایگان اولویت اول ایران شدند

پیشرفت عملی در ساخت خط‌ آهن هرات–مزارشریف، در کنار خط ‌آهن فعال خواف–هرات، نشان‌دهنده تمایل ایران برای متنوع‌سازی کریدورهای حمل‌ونقل باری، به‌ویژه با توجه به خطرات مستمر اختلال در حمل‌ونقل دریایی در تنگه هرمز است.

تهران از این رو توسعه اتصال‌های ریلی با افغانستان و شرکای خود در آسیای مرکزی را در اولویت قرار داده است. اجرای پروژه زیرساختی هرات–مزارشریف برای تحقق این هدف اهمیت محوری دارد؛ موضوعی که دولت ایران در اوت ۲۰۲۶ نیز بر آن تأکید کرده است.

در شرایط تشدید درگیری میان افغانستان و پاکستان، اتصال ریلی ایران و افغانستان فرصت مهمی در اختیار کابل قرار داده تا به بازارهای کشورهای حاشیه خلیج فارس، ترکیه و اتحادیه اروپا دسترسی پیدا کند و بخشی از هزینه‌های ناشی از دسترسی موقت نداشتن به بنادر دریایی پاکستان را جبران کند. این وضعیت همچنین باعث افزایش تجارت ایران و افغانستان شده است؛ به‌طوری که حجم سالانه تجارت دو کشور به ۳.۶ میلیارد دلار رسیده است.

حمل‌ونقل باری دوجانبه نیز به‌شدت افزایش یافته است. از مارس ۲۰۲۵ تا مارس ۲۰۲۶، بیش از ۶۴۰ هزار تن کالا از طریق خط‌آهن خواف–هرات جابه‌جا شده است؛ در حالی که در دوره قبلی این رقم کمتر از ۱۵ هزار تن بود. حجم ماهانه بار در حال حاضر به حدود ۱۳۰ هزار تن نزدیک شده و پیش‌بینی‌ها از افزایش آن به ۱۶۰ هزار تن در ماه، معادل ۱.۵ میلیون تن در سال، حکایت دارد.

برآورد می‌شود پس از بهره‌برداری کامل از خط‌آهن خواف–هرات، حجم سالانه حمل‌ونقل بین‌دولتی بار بتواند به ۳ میلیون تن و حمل‌ونقل ترانزیتی به ۱.۷ میلیون تن برسد. این ارقام با برنامه بلندپروازانه تهران برای افزایش حجم حمل بار ریلی به ۶۰ میلیون تن در سال همخوانی دارد.

این هدف از طریق توسعه کریدورهای بین‌المللی حمل‌ونقل شمال–جنوب و شرق–غرب محقق خواهد شد؛ کریدورهایی که مستلزم همکاری نزدیک با کشورهای همسایه، از جمله کشورهای آسیای مرکزی، هستند. تهران پیش‌تر برنامه‌هایی را برای افزایش حمل‌ونقل ریلی بار با قزاقستان به ۵ میلیون تن در سال، با ترکمنستان به ۴ میلیون تن و با ازبکستان به ۲ میلیون تن اعلام کرده است.

ایران برای سرعت بخشیدن به روند حمل‌ونقل و برطرف کردن موانع فیزیکی موجود در مسیر جابه‌جایی کالا، با ازبکستان و ترکمنستان درباره عبور واگن‌های ایرانی به توافق‌هایی دست یافته است. این توافق‌ها باید امکان حرکت آزاد واگن‌های ایرانی در سراسر کشورهای عضو جامعه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) را فراهم کند. با این حال، این توافق‌ها هنوز اجرایی نشده‌اند.

افغانستان به دنبال راه ترانزیتی مطمئن

بررسی فعالیت‌های سیاست خارجی افغانستان در چند ماه گذشته نشان‌دهنده هماهنگی قابل توجه تلاش‌های کابل و تهران برای پیشبرد ساخت خط ‌آهنی به مقصد مزارشریف است. این پروژه یک مسیر حمل‌ونقل اضافی برای دسترسی به آسیای مرکزی از طریق مرز ازبکستان ایجاد خواهد کرد.

در همین زمینه، سفر یک هیأت فنی افغانستان به تاشکند در ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶ قابل توجه است. در جریان مذاکرات با رئیس هیئت‌مدیره شرکت سهامی «راه‌آهن ازبکستان» (Uzbekistan Temir Yullari)، طرفین درباره آغاز مطالعات مهندسی برای تهیه مطالعه امکان‌سنجی کریدور راه‌آهن ترانس‌افغان (کابل) و همچنین امکان انتقال اسناد پروژه و مطالعه مقدماتی امکان‌سنجی ساخت خط‌آهن هرات–مزارشریف به طرف افغانستانی، گفت‌وگوهای مفصلی انجام دادند.

طرفین همچنین درباره نوسازی زیرساخت‌های ایستگاه حیرتان، ساخت مجتمع‌های انبار جدید و ایجاد یک خط دسترسی ۱۶۵۰ متری اضافی در ایستگاه نایب‌آباد که در مسیر حیرتان– مزارشریف قرار دارد، بحث کردند. متخصصان ازبکستانی پیش‌تر و در آوریل ۲۰۲۶، یک هزار متر خط دسترسی در این بخش احداث کرده بودند تا روند تخلیه و بارگیری کالا را ساده‌تر و سریع‌تر کنند.

در ۲۷ ژوئیه نیز نشست رسمی میان ملا محمد عیسی ثانی، وزیر فواید عامه افغانستان، و جمشید خوجه‌یف، معاون نخست‌وزیر ازبکستان، برگزار شد. بر اساس منابع افغانستانی، مقام‌های ازبکستانی علاقه‌مندی خود را به سرمایه‌گذاری در شبکه ریلی میان هرات و مزارشریف اعلام کرده‌اند. با این حال، این اطلاعات به‌طور رسمی از سوی تاشکند تأیید نشده است.

اگر ازبکستان واقعاً قصد مشارکت در اجرای پروژه جدید را داشته باشد، این موضوع می‌تواند این کشور را به مشارکت در توسعه «جاده پنج‌کشوری» نیز ترغیب کند. اگرچه مسیر اولیه این پروژه به‌گونه‌ای طراحی شده بود که از ازبکستان عبور نکند، ساخت خط‌آهن چین–قرقیزستان–ازبکستان امکان اتصال به کریدور ریلی پنج‌کشوری از طریق یک خط انشعابی به تاجیکستان و بخش سغد را فراهم می‌کند.

این مسیر می‌تواند با دور زدن گره حمل‌ونقلی پرترافیک تاشکند، فاصله سفر به افغانستان را چند صد کیلومتر کاهش دهد.

پایان روند صعودی ۱۰ ساله دانشگاه‌های ایرانی در رتبه‌بندی تایمز

بیشتر بخوانید:

آمادگی ایران برای همکاری با افغانستان در بخش برق

ترامپ فقط دنبال باز شدن تنگۀ هرمز نیست- امیر‌علی ابوالفتح

طالبان تحریم هوایی ایران را نپذیرفت

تماشاخانه

حمله به علی‌اکبر ولایتی در سازمان ملل / مرد عینکی سبیلو که بود ؟

اتوبوس‌های بین‌شهری یا تابوت‌های متحرک سرگردان ؛ دو حادثه مرگ‌بار در یک شب و ۱۰ها حادثه مرگ‌بار در شش ماه

فیلم های دیگر