تاریخ:
خلبانان ایرانی در اسارت / روایتها چه میگویند؟ 
درس هفتاد و نه
بزرگ ترین منبع هلیوم جهان کجاست؟ گازی که برای فناوری حیاتی است
بر اساس داده های سازمان زمین شناسی آمریکا، هلیوم در صنایعی مانند تولید نیمه رساناها، دستگاه های MRI، هوافضا و کاربردهای گاز بالابرنده مصرف می شود.
عصرایران- وقتی نام هلیوم به میان می آید، بیشتر مردم به بادکنک هایی فکر می کنند که با این گاز سبک در هوا شناور می شوند. اما هلیوم یکی از مهم ترین گازهای مورد استفاده در فناوری های پیشرفته است و در حوزه هایی مانند تصویربرداری پزشکی، تولید نیمه رساناها، صنایع هوافضا و پژوهش های علمی کاربرد دارد.
یکی از مهم ترین منابع اولیه هلیوم جهان در حوضه ریفت روکوای جنوبی در تانزانیا قرار دارد. برآوردهای اولیه نشان می دهند این منطقه می تواند حجم بسیار قابل توجهی هلیوم در خود جای داده باشد و نتایج حفاری های جدید نیز وجود هلیوم با غلظت بالا و قابلیت جریان آن به سطح را تایید کرده اند.
منبع هلیوم روکوآ کجاست؟
پروژه هلیوم روکوای جنوبی در جنوب غربی تانزانیا و در حوضه ریفت روکوآ قرار گرفته است؛ منطقه ای در محدوده سامانه ریفت شرق آفریقا که از نظر زمین شناسی و فعالیت های آتشفشانی اهمیت زیادی دارد.
مطالعات اولیه انجام شده درباره این منطقه، پتانسیل قابل توجهی برای هلیوم شناسایی کردند. یکی از مهم ترین برآوردها، رقم 138 میلیارد فوت مکعب بود.
این عدد مربوط به یک منبع احتمالی قابل برداشت است و نباید آن را ذخیره قطعی هلیوم دانست. به بیان دیگر، این برآورد بر اساس داده های زمین شناسی و مدل سازی منابع انجام شده و تمام این حجم هنوز با حفاری و ارزیابی های بیشتر به عنوان ذخیره قابل استخراج اثبات نشده است.
به همین دلیل، روکوآ در منابع علمی و صنعتی به عنوان یکی از بزرگترین منابع اولیه هلیوم شناخته شده در جهان مطرح شده است.
چرا هلیوم اهمیت دارد؟
هلیوم یک گاز نجیب با واکنش پذیری شیمیایی بسیار پایین است. همچنین نقطه جوش آن بسیار پایین است و هلیوم مایع می تواند در دماهای فوق العاده پایین مورد استفاده قرار گیرد.
ترکیب این ویژگی ها باعث شده هلیوم در برخی کاربردهای پیشرفته نقش مهمی داشته باشد؛ کاربردهایی که در آن ها بسیاری از گازهای دیگر نمی توانند عملکرد مشابهی ارائه دهند.
بر اساس داده های سازمان زمین شناسی آمریکا، هلیوم در صنایعی مانند تولید نیمه رساناها، دستگاه های MRI، هوافضا و کاربردهای گاز بالابرنده مصرف می شود.
هلیوم چه ارتباطی با MRI دارد؟
یکی از مهم ترین کاربردهای هلیوم در پزشکی، استفاده از هلیوم مایع برای سرمایش آهنرباهای ابررسانای دستگاه های MRI است.
این آهنرباها برای ایجاد میدان مغناطیسی قدرتمند باید در دمای بسیار پایین کار کنند و هلیوم مایع به دلیل نقطه جوش بسیار پایین، یکی از مواد مهم مورد استفاده در این فرایند است.
البته فناوری MRI در سال های اخیر پیشرفت کرده و برخی دستگاه های جدید با طراحی های کم هلیوم ساخته شده اند. بنابراین تمام دستگاه های MRI به مقدار یکسانی هلیوم نیاز ندارند.
هلیوم در تولید تراشه
هلیوم در صنعت نیمه رساناها نیز کاربرد دارد. این گاز به دلیل ویژگی های فیزیکی و شیمیایی خود در برخی مراحل تولید تراشه و تجهیزات الکترونیکی مورد استفاده قرار می گیرد.
افزایش تقاضا برای تراشه های پیشرفته، تجهیزات محاسباتی و فناوری های الکترونیکی باعث شده تامین پایدار گازهای صنعتی با خلوص بالا اهمیت بیشتری پیدا کند.
طبق آمار USGS، تولید نیمه رساناها در سال 2025 حدود 17 درصد از مصرف هلیوم در ایالات متحده را به خود اختصاص داده بود.
هلیوم در صنایع فضایی
هلیوم در صنایع هوافضا نیز کاربرد دارد و در برخی سامانه های پرتاب برای تحت فشار قرار دادن مخازن و انتقال سوخت های مایع استفاده می شود.
واکنش پذیری بسیار پایین هلیوم باعث شده این گاز برای استفاده در سامانه هایی که وجود گازهای واکنش پذیر می تواند مشکل ایجاد کند، مناسب باشد.
بر اساس داده های USGS، صنایع هوافضا در سال 2025 حدود 9 درصد از مصرف هلیوم ایالات متحده را به خود اختصاص داده بودند.
هلیوم روی زمین چگونه تشکیل می شود؟
هلیوم مورد استفاده صنعتی عمدتا از منابع زیرزمینی به دست می آید.
این عنصر در پوسته زمین طی فرایندهای طبیعی و در نتیجه واپاشی پرتوزای عناصری مانند اورانیوم و توریم تولید می شود. هسته های هلیوم حاصل از این فرایندها می توانند در سنگ ها و سیالات زیرزمینی تجمع پیدا کنند.
هلیوم بسیار سبک است و در صورتی که راهی برای رسیدن به سطح پیدا کند، می تواند در نهایت از جو زمین خارج شود. بنابراین تشکیل یک منبع قابل توجه هلیوم به شرایط زمین شناسی ویژه ای نیاز دارد؛ از جمله وجود منبع تولید هلیوم، مسیرهای مناسب برای مهاجرت گاز و ساختارهایی که بتوانند آن را در زیر زمین به دام بیندازند.
چرا روکوآ منبع مهمی برای هلیوم است؟
روکوآ در محدوده سامانه ریفت شرق آفریقا قرار دارد؛ منطقه ای که فعالیت های زمین شناسی و آتشفشانی قابل توجهی در آن رخ داده است.
پژوهش های زمین شناسی نشان داده اند که فرایندهای مربوط به فعالیت های زیرزمینی می توانند در تولید و انتقال هلیوم نقش داشته باشند. در روکوآ نیز نشانه های سطحی هلیوم و ساختارهای زمین شناسی مناسب برای تجمع این گاز شناسایی شده است.
اما مهم تر از شواهد سطحی، نتایج حفاری های انجام شده در عمق زمین است که وجود هلیوم با غلظت بالا را تایید کرده اند.
هلیوم روکوآ به سطح زمین رسیده است
یکی از مهم ترین مراحل پروژه در سال 2024 رقم خورد. چاه Itumbula West-1 در جریان یک آزمایش طولانی مدت توانست هلیوم را با غلظت 5.5 درصد به صورت پیوسته به سطح زمین برساند.
در بخش هایی از ساختار زمین شناسی این چاه نیز غلظت هلیوم تا 7.6 درصد اندازه گیری شد.
این نتایج اهمیت زیادی داشتند، زیرا نشان دادند هلیوم تنها در نمونه های سطحی یا برآوردهای زمین شناسی شناسایی نشده، بلکه در مخازن زیرزمینی وجود دارد و می تواند با حفاری به سطح منتقل شود.
با این حال، این نتایج به معنای اثبات کل برآورد 138 میلیارد فوت مکعب نیستند و ارزیابی دقیق حجم قابل برداشت به مطالعات و حفاری های بیشتر نیاز دارد.
وضعیت پروژه روکوآ چیست؟
پروژه روکوای جنوبی اکنون از مرحله اکتشاف اولیه عبور کرده و وارد مراحل ارزیابی و توسعه شده است.
در ژوئن 2025، یک ارزیابی مستقل منابع برای بخش Itumbula انجام شد. این گزارش برای این بخش 296 میلیون فوت مکعب منبع هلیوم 2C و در طبقه بندی 3C حدود 1.3 میلیارد فوت مکعب را ارزیابی کرد.
این اعداد با برآورد اولیه 138 میلیارد فوت مکعب تفاوت دارند، زیرا مربوط به بخش مشخصی از پروژه و طبقه بندی های متفاوت منابع هستند و نباید مستقیما با برآورد اولیه کل منطقه مقایسه شوند.
در ژوئیه 2025 نیز برای پروژه مجوز معدن به مساحت 480 کیلومتر مربع صادر شد و مسیر توسعه پروژه وارد مرحله جدی تری شد.
چرا عدد 138 میلیارد فوت مکعب اهمیت دارد؟
برآورد 138 میلیارد فوت مکعب یکی از دلایل اصلی توجه جهانی به روکوآ بود. این رقم نشان داد که حوضه روکوآ می تواند یک سیستم زمین شناسی بسیار مناسب برای تجمع هلیوم باشد.
البته در صنعت معدن میان «منبع احتمالی»، «منبع تاییدشده» و «ذخیره قابل استخراج» تفاوت وجود دارد. بنابراین رقم 138 میلیارد فوت مکعب را باید یک برآورد از پتانسیل منابع منطقه دانست، نه مقدار قطعی هلیوم آماده تولید.
اهمیت این رقم در این است که نشان می دهد روکوآ از نظر زمین شناسی ظرفیت تبدیل شدن به یک پروژه بزرگ هلیوم را دارد؛ ظرفیتی که با حفاری های بیشتر باید ارزیابی و اثبات شود.
چرا هلیوم کمیاب است؟
هلیوم را نمی توان مانند بسیاری از مواد شیمیایی به سادگی تولید کرد. غلظت این گاز در جو زمین بسیار پایین است و استخراج آن از هوا از نظر اقتصادی مقرون به صرفه نیست.
بخش عمده هلیوم تجاری از منابع زیرزمینی و معمولا همراه با گاز طبیعی استخراج می شود. هلیوم آزادشده در جو نیز به دلیل وزن بسیار کم خود می تواند به تدریج از جو زمین خارج شود.
به همین دلیل، منابع زیرزمینی هلیوم اهمیت ویژه ای دارند و کشف منابع جدید می تواند بر امنیت عرضه این گاز در آینده تاثیر بگذارد.
هلیوم فقط گاز بادکنک نیست
در سال 2025، کاربردهای صنعتی و فناوری سهم قابل توجهی از مصرف هلیوم را تشکیل دادند. تولید نیمه رساناها، گاز بالابرنده، دستگاه های MRI و صنایع هوافضا از جمله بخش های مهم مصرف هلیوم در ایالات متحده بودند.
این کاربردها نشان می دهند که اهمیت هلیوم بسیار فراتر از استفاده تفریحی آن در بادکنک هاست. این گاز در بخش هایی از زنجیره فناوری مدرن حضور دارد که اختلال در تامین آن می تواند برای برخی صنایع هزینه بر باشد.
آینده هلیوم تانزانیا
روکوآ اکنون یکی از مهم ترین پروژه های اکتشاف هلیوم در جهان است. وجود هلیوم با غلظت بالا در مخازن زیرزمینی، ثبت جریان هلیوم به سطح و صدور مجوز معدن، این پروژه را وارد مرحله مهمی از توسعه کرده است.
با این حال، اندازه نهایی منابع قابل برداشت، نرخ تولید اقتصادی و امکان توسعه تولید در مقیاس تجاری همچنان به ارزیابی های بیشتر، حفاری های تکمیلی و توسعه زیرساخت های پروژه وابسته است.
اگر منابع این منطقه در مراحل بعدی به طور کامل تایید و توسعه تجاری آن با موفقیت انجام شود، تانزانیا می تواند به یکی از بازیگران مهم بازار جهانی هلیوم تبدیل شود؛ بازاری که این گاز کمیاب را برای پزشکی، فناوری، صنایع نیمه رسانا و هوافضا به کار می گیرد.
لینک کوتاه: کپی لینک
توضیحات معاون سیاسی سپاه درباره احکام فرماندهان جدید نیروهای مسلح ممنوعیت تردد شناورهای اسرائیلی در خلیج فارس تصویب شد پایانِ «دورانِ مجوز» ؛ «بیداد» و تولد سینمایی دیگر انتقال رودری به بارسلونا؛ منچسترسیتی با پیشنهاد نهایی بارسا موافقت کرد قرار است مهر امسال چه تغییری در مدارس رخ دهد؟ جزئیات برنامه آموزش و پرورش روسیه: کارخانه تولید قایقهای بدون سرنشین اوکراین را نابود کردیم اعلام آمادگی ایران برای کمک به زلزلهزدگان اندونزی بقائی: کانادا به «تیم ذخیره» آمریکا در جنگ علیه ایران تبدیل شده است کشاورزان شمالی برای برداشت برنج عجله نکنند آتشسوزی عمدی در ارتفاعات دماوند؛ عامل حریق پیش از رسیدن نیروها گریخت تصویر رهبران ایران، حزبالله و اردوغان کنار هم؛ تبلیغات انتخاباتی لیکود جنجالساز شد استقلال در انتظار پاسخ فیفا؛ پرونده یاسر آسانی وارد مرحله تازه شد ژنرال آمریکایی: انتظار نداشتیم پایگاهها در منطقه توسط ایران ویران شوند کشف ۴ تن خاک طلا در تبریز؛ کارگاه استحصال طلا شناسایی و دو نفر دستگیر شدند هشدار پلیس فتا درباره ربات جعلی بانک ملی