دریاچه شاگان (یا چاگان) در قزاقستان که به «دریاچه اتمی» معروف است، نه حاصل پدیده های طبیعی زمین شناسی است و نه یک سدسازی معمولی؛ این دریاچه مستقیما توسط یک انفجار هسته ای عظیم در دوران جنگ سرد پدید آمده است.

عصر ایران؛ مجله تصویری سلاح - در بخش شمال شرقی کشور قزاقستان، دریاچه ای قرار دارد که به عنوان سندی زنده و حقیقی از میراث خطرساز و مرگبار دوران جنگ سرد شناخته می شود. این دریاچه که به نام دریاچه شاگان (Lake Shagan) - و در منابع غربی بیشتر با نام چاگان (Chagan) - شناخته می شود، در میان چشم اندازهای کم پوشش و صخره ای در نزدیکی شهر سمی (Semey) که در گذشته سمیپالاتینسک (Semipalatinsk) نام داشت، واقع شده است.

برای یک ناظر یا رهگذر معمولی، این دریاچه شاید کاملا عادی و بی اهمیت به نظر برسد، اما نام دیگر آن، بینش و درک بهتری از اهمیت و ماهیت واقعی این مکان به ما می دهد: «دریاچه اتمی».

آغاز رقابت تسلیحاتی در سایت هسته ای سمیپالاتینسک

اولین سلاح هسته ای اتحاد جماهیر شوروی در تاریخ 29 اوت 1949 در سایت آزمایش هسته ای سمیپالاتینسک که به طور گسترده به نام «پولیگون» (The Polygon) شناخته می شد، منفجر شد. این بمب که به نام RDS-1 شناخته می شد، نه تنها یک دستاورد فناورانه بزرگ برای اتحاد جماهیر شوروی به شمار می رفت و آن ها را رسما وارد عصر اتمی کرد، بلکه با شکستن انحصار آمریکا بر بمب اتم، سیگنال و شروع واقعی مسابقه تسلیحات هسته ای بود که تمام دوران جنگ سرد را تحت تاثیر قرار داد.

در طول 40 سال بعد، اتحاد جماهیر شوروی دست به آزمایش های گسترده و مکرری در این سایت زد:

تعداد کل آزمایش ها: 456 آزمایش هسته ای

آزمایش های هوایی و اتمسفری: 116 آزمایش

آزمایش های زیرزمینی: 340 آزمایش

در طول این تاریخ، شوروی طیف وسیعی از انواع مختلف تسلیحات، از جمله دستگاه های شکافت هسته ای و همچنین بمب های گرماهسته ای یا همان بمب های هیدروژنی غول پیکر را در این سایت آزمایش کرد.

یکی از دلایلی که سمیپالاتینسک تا این حد برای روس ها جذابیت داشت، انزوا و دوری جغرافیایی آن و همچنین راحتی بستن منطقه و ایزوله کردن آن از ورود غیرنظامیان بود. با این حال، این بدان معنا نبود که منطقه کاملا خالی از سکنه است؛ چندین روستا در حاشیه این سایت آزمایش قرار داشتند و شهر سمی (سمیپالاتینسک سابق) که تنها در فاصله 150 کیلومتری آن واقع شده بود، بیش از 1 میلیون نفر جمعیت داشت.

نمای هوایی از دریاچه شاگان در قزاقستان

ایده خطرناک آمریکا که شوروی آن را بزرگ تر اجرا کرد!

در دوران اوج جنگ سرد، شوروی شروع به منفجر کردن بمب های اتمی در سراسر شمال شرقی قزاقستان کرد تا امکان استفاده از انرژی هسته ای را برای اهداف ساخت و ساز صلح آمیز مانند جا به جایی خاک، ایجاد کانال ها و مخازن آب، حفاری برای نفت و مواردی از این دست بررسی کند. این آزمایش ها تحت پرچم برنامه ای به نام «انفجارهای هسته ای برای اقتصاد ملی» انجام می شد. این پروژه در واقع نسخه شوروی از برنامه «عملیات پلوشر» (Operation Plowshare) بود؛ برنامه ای مشابه که توسط ایالات متحده آمریکا طراحی شده بود.

شوروی با اقتباس و عاریت گرفتن این ایده خطرناک از آمریکا، برنامه خود را با قدرت و جدیت بسیار بیشتری آغاز کرد. برنامه شوروی در نهایت هم از نظر تعداد کاربردهای بررسی شده در آزمایش های میدانی و هم از نظر میزان معرفی و استفاده از آن ها در صنایع، چندین برابر بزرگ تر از برنامه پلوشر آمریکا شد.

در حالی که آمریکا پیش از آنکه متوجه شود این یک ایده کاملا اشتباه و فاجعه بار است، 27 آزمایش انجام داد و سرانجام برنامه خود را در سال 1977 متوقف کرد، شوروی تا سال 1989 به این کار ادامه داد و در این مدت بالغ بر 156 آزمایش هسته ای غیرنظامی را در چارچوب این برنامه انجام داد.

آزمایش ژانویه 1965؛ تولد دریاچه اتمی شاگان

یکی از شناخته شده ترین و مشهورترین آزمایش های این برنامه، آزمایش ژانویه 1965 در شاگان، در لبه سایت آزمایش سمیپالاتینسک بود. آزمایش شاگان به طور خاص برای سنجش مناسب بودن انفجارهای هسته ای جهت ایجاد مخازن و سدهای آبی طراحی شده بود. این اولین و بزرگ ترین انفجار از تمام انفجارهایی بود که در برنامه «انفجارهای هسته ای برای اقتصاد ملی» شوروی انجام شد.

مشخصات بمب و عمق دفن: یک دستگاه هسته ای 140 کیلوتنی در چاهی به عمق 178 متری در بستر خشک رودخانه شاگان قرار داده شد تا لبه های دهانه حاصل از انفجار، سدی در برابر رودخانه در دوره های پرآبی ایجاد کند.

ابعاد دهانه: انفجار حاصل، دهانه ای به قطر 400 متر و عمق 100 متر ایجاد کرد که ارتفاع لبه های آن بین 20 تا 38 متر بود.

آبگیری: مدتی بعد، کانالی به سمت این دهانه حفر شد که به آب رودخانه و مخزن پشت آن اجازه داد تا درون گودال جریان یابد و آن را پر کند. این مخزن آبی که امروزه به صورت غیررسمی به نام دریاچه شاگان شناخته می شود، همچنان با همان شکل اولیه خود وجود دارد.

نمایی از دریاچه شاگان معروف به دریاچه اتمی در قزاقستان

پروپاگاندای شوروی و شنای وزیر در آب های آلوده

در زمان ایجاد این دریاچه، دولت اتحاد جماهیر شوروی به شدت به دریاچه شاگان افتخار می کرد. آن ها حتی فیلمی مستند ساختند که در آن فردی در حال شنا کردن در این دریاچه نشان داده می شد. همچنین از آب این دریاچه برای سیراب کردن و تغذیه دام ها در آن منطقه استفاده شد.

بحران دیپلماتیک بین المللی بر سر باران اتمی

برآورد شد که حدود 20 درصد از محصولات و مواد رادیواکتیو ناشی از آزمایش شاگان از منطقه انفجار فرار کرده و وارد اتمسفر شدند. این ذرات معلق رادیواکتیو بعدا حتی در آسمان کشور ژاپن نیز ردیابی و شناسایی شدند.

این اتفاق خشم شدید آمریکا را برانگیخت، چرا که شوروی با این کار مفاد «پیمان منع جزئی آزمایش های هسته ای» (Limited Test Ban Treaty) مصوب اکتبر 1963 را نقض کرده بود؛ پیمانی که آزمایش های اتمسفری و هوایی را به کلی ممنوع می کرد. شوروی در پاسخ به اعتراضات مدعی شد که این یک آزمایش زیرزمینی بوده و مقدار زباله های رادیواکتیوی که به اتمسفر فرار کرده اند کاملا ناچیز و بی اهمیت است. پس از چندین نوبت بحث و تبادل نظر دیپلماتیک بین دو ابرقدرت، این موضوع در نهایت بدون نتیجه خاصی رها شد.

پیامدهای پزشکی، بهداشتی و روانی برای ساکنان منطقه

برخلاف ادعاهای تبلیغاتی شوروی، مردم غیرنظامی منطقه به شدت در معرض خطر مواد رادیواکتیو پرتاب شده به اتمسفر (باران اتمی) ناشی از آزمایش های روزمینی قرار گرفتند؛ به ویژه از این جهت که دولت اتحاد جماهیر شوروی هیچ تلاش یا اقدامی برای هشدار دادن به جمعیت ساکن در مناطق اطراف درباره این آزمایش ها انجام نداده بود.

عموم مردم منطقه به طور مداوم و متوالی از دو طریق در معرض این مواد خطرناک قرار گرفتند

تماس مستقیم با ذرات رادیواکتیو موجود در هوا.

بلعیدن و مصرف غذا و آب آلوده شده به تشعشعات.

از اواخر دهه 1980، مطالعات و پژوهش های گوناگونی اثرات بالقوه این قرارگیری در معرض پرتوها را روی مردمی که در این مناطق زندگی می کردند، بررسی کرده اند. امروزه مجموعه داده های متعددی در ادبیات علمی این موضوع وجود دارد که همگی به طور مشترک نشان می دهند این آزمایش های هسته ای به طور چشمگیری خطر ابتلا به انواع بیماری های مزمن را در میان جمعیت های اطراف افزایش داده است.

نمایی از دریاچه شاگان معروف به دریاچه اتمی در قزاقستان

گزارش های تکان دهنده پزشکی

حتی در سال های اولیه، ابعاد فاجعه برای پزشکان روشن شده بود. پزشکان و متخصصان در درمانگاه شماره 4 (Dispensary Number 4) در سمیپالاتینسک و همچنین دانشمندان «موسسه بیوفیزیک آکادمی علوم پزشکی اتحاد جماهیر شوروی»، در سال 1958 ارزیابی هایی را روی میزان قرارگیری در معرض تابش ها انجام دادند. آن ها حتی در آن زمان گزارش کردند که 22 درصد از افراد تحت نظر و مطالعه، علائم مربوط به «بیماری مزمن تشعشع» را نشان داده اند.

پیامدهای جسمی و بیماری های مزمن گزارش شده	پیامدهای روانی و اجتماعی
• انواع سرطان ها (به ویژه ریه و پستان) • بیماری های غده تیروئید • اختلالات سیستم ایمنی بدن • ناهنجاری های مادرزادی و ژنتیکی در نوزادان	• استرس شدید و مزمن • اضطراب دائم ناشی از ترس از اثرات پرتوها بر سلامتی فردی • تروماهای روانی عمیق در میان جوامع محلی

پیامدهای جسمی و بیماری های مزمن گزارش شده

پیامدهای روانی و اجتماعی

• انواع سرطان ها (به ویژه ریه و پستان)

• بیماری های غده تیروئید

• اختلالات سیستم ایمنی بدن

• ناهنجاری های مادرزادی و ژنتیکی در نوزادان

• استرس شدید و مزمن

• اضطراب دائم ناشی از ترس از اثرات پرتوها بر سلامتی فردی

• تروماهای روانی عمیق در میان جوامع محلی

میراث خطرناک این پرتوها فراتر از پیامدهای سلامت جسمانی بوده است. تحقیقات اخیر تاکید کرده اند که بومیان منطقه به دلیل نگرانی و اضطراب مداوم از تاثیرات احتمالی تشعشعات بر روی سلامتی خود، آسیب های روانی بسیار شدیدی را تجربه می کنند.

وضعیت کنونی دریاچه شاگان و آزمایشگاه بیولوژیکی در یک نگاه

آب این دریاچه تا به امروز همچنان به شدت رادیواکتیو باقی مانده است؛ اگرچه در فاصله 100 تا 150 متری از لبه دریاچه، سطوح دوز تشعشعات در حد پس زمینه طبیعی قرار دارد. در جدول زیر، خلاصه وضعیت فنی و زیست محیطی این مخزن اتمی آورده شده است:

شاخص فیزیکی و بیولوژیکی	وضعیت ثبت شده در سایت
میزان رادیواکتیویته آب	حدود 100 برابر بیشتر از سطح مجاز رادیونوکلئیدها در آب آشامیدنی استاندارد.
ابعاد ماندگار دهانه	عمق 100 متر، قطر 400 متر با لبه های برخاسته به ارتفاع 20 تا 38 متر از سطح زمین.
سرنوشت ایستگاه آزمایش بیولوژیکی	در اواخر دهه 1960، شوروی یک ایستگاه آزمایش بیولوژیکی در کنار دریاچه تاسیس کرد. آن ها 36 گونه ماهی (از جمله کپور و پیراناهای آمازون) و ده ها گونه دوزیست و خزنده را وارد آب کردند. 90 درصد گونه ها به سرعت تلف شدند و آزمایشگاه در سال 1974 تخریب شد.
حیات وحش باقی مانده	نوعی ماهی کپور (Carp) که از دهه 1940 در حوضه این رودخانه بود، توانست دوام بیاورد. بدن این ماهی ها زنده اما به شدت آلوده به مواد رادیواکتیو (سرطان زا) است.

نمایی از دریاچه شاگان معروف به دریاچه اتمی در قزاقستان

پایان آزمایش ها و نگاهی به آینده

اتحاد جماهیر شوروی آخرین انفجار هسته ای خود را در سمیپالاتینسک در سال 1989 انجام داد. در نهایت، پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و اعلام استقلال کشور قزاقستان، این سایت برای همیشه تعطیل شد.

از آن زمان به بعد، این سایت آزمایشگاهی به نماد بین المللی بسیار مهمی از خطرات پیرامون فناوری های هسته ای و تاثیرات مخرب آن ها بر سلامت انسان و محیط زیست تبدیل شده است. تحقیقات و پژوهش ها روی مردمی که در این مناطق زندگی می کنند همچنان ادامه دارد؛ به ویژه از این جهت که دانشمندان نه تنها به دنبال درک اثرات طولانی مدت تشعشعات بر روی خود افراد هستند، بلکه می خواهند چگونگی تاثیر این پرتوها و جهش ها را بر روی نسل های آینده این حوضه اتمی کشف کنند.

تنظیم و ترجمه: محمدمهدی حیدرپور

پربیننده ترین پست همین یک ساعت اخیر

حاشیه مراسم بدرقه میلیونی؛ توهین به رئیس ستاد تشییع

خبر بعد نظرات کاربران خبر قبل

اشتراک گذاری :

۲ جوان بابلسری در دریای خزر غرق شدند

بیشتر بخوانید:

چرا روس ها داخل چاه 1500 متری، بمب اتم منفجر کردند؟

تماشاخانه